mmfarazi
4 February 2011, 10:28 AM
تقسيمات چهار گانه اقليم ايران:
1- اقليم معتدل و مرطوب (سواحل جنوبي درياي خزر )
2- اقليم سرد( كوهستاني غربي)
3- اقليم گرم و خشك(فلات مركزي )
4- اقليم گرم و مرطوب (سواحل جنوبي)
اقليم معتدل و مرطوب (سواحل درياي خزر)
سواحل درياي خزر با آب و هواي معتدل و بارندگي فراوان‚ از جمله مناطق معتدل محسوب مي شود. اين منطقه كه به صورت نواري بين دو رشته كوه هاي البرز و درياي خزر محصور شده از جلگه هاي پستي تشكيل شده است كه هر چه به طرف شرق پيشروي مي كند ‚رطوبت و اعتدال هواي آن كاهش مي يابد . در حقيقت‚ رشته كوه هاي البرز كه حد فاصل دو آب و هواي متضاد هستند ‚جلگه هاي پست خزر را از فلات مركزي جدا مي كنند. از جمله ويژگي هاي اين اقليم ‚رطوبت زياد هوا و اعتدال درجه حرارت آن است . دماي هوا در روزهاي تابستان معمولا بين 25 تا 30 درجه سانتي گراد و شب ها بين 20 تا 23 درجه سانتي گراد و در زمستان معمولا بالاي صفر است . در اين منطقه‚ بارندگي بسيار زياد و در تابستان به صورت رگبار است.شهر هاي رشت‚بندر انزلي ‚بابلسر و گرگان در اين منطقه قرار دارند.
اقليم سرد (كوهستان هاي غربي)
كوهستانهاي غربي ‚ كه دامنه هاي غربي رشته كوهاي مركزي ايران را شامل مي شوند با توجه به اين كه ميانگين دماي هوا در گرمترين ماه سال در آنها بيش از 10 و ميانگين حداقل دماي هوا در سرد ترين ماه كمتر از 3- درجه سانتي گراد است‚ از جمله مناطق سردسير محسوب مي شوند. سلسله كوه هاي غربي ‚ همچون سدي مانع نفوذ هواي مرطوب مديترانه به داخل فلات ايران مي شوند و رطوبت هوا را در دامنه هاي خود نگه مي دارند. از ويژگي هي اين اقليم ‚ گرماي شديد دره ها در فصل تابستان و اعتدال آنها در فصل زمستان است . مقدار و شدت تابش آفتاب اين منطقه در فصل تابستان زياد و در فصل زمستان بسيار كم است .
زمستانها طولاني سرد و سخت بوده چندين ماه از سال زمين پوشيده از يخ است . در سراسر اين منطقه از آذربايجان تا فارس‚ زمستانها به شدت سرد است. سرما از اوايل آذرماه شروع مي شود و تا آخر فروردين ماه كم و بيش ادامه ميابد. ميزان بارندگي در تابستان كم و در زمستان زياد است و بيشتر به صورت برف مي بارد. برفهاي پياپي بيشتر قله ها را مي پوشاند و در ارتفاعات بيش از3000متر ‚ همواره برف مي بارد . به طور كلي در اين منطقه ‚ فصل بهار كوتاه است و زمستان و تابستان را از هم جدا مي كند. شهرهاي تبريز ‚ اروميه‚سنندج و همدان در اين اقليم قرار دارند.
اقليم گرم و خشك (فلات مركزي)
در اين اقليم كه بيشتر مناطق نيمه استوايي را شامل مي شود ‚ به دليل وزش بادهاي مهاجر كه از جنوب غربي و شمال غربي به طرف استوا در حركتند ‚ هوا بسيار خشك است . اين بادها هنگام عبور از قاره هاي بزرگ ‚ بيشتر رطوبت خود را از دست مي دهند . علا وه بر اين ‚ در مناطق نيمه استوايي كه جزء مناطق پرفشار هستند هوا به دليل حركت از قسمت هاي بالايي اتمسفر به پايين گرم و خشك ميشود.
توجه به خشكي هوا در اين مناطق كه با ويژگي هاي ديگري همراه است ‚ از نظر تامين آسايش انسان و در نتيجه طراحي ساختمان ‚اهميت فراواني دارد.
تابش مستقيم دراين منطقه شديد است و700تا800كيلوكالري درهرساعت مترمربع درسطوح افقي انرژي توليد ميكند وبا افزايش پرتومنعكس شده ازسطوح بايرزمين شدت ان بيشترمي شود.اسمان اين مناطق دربيشتر مواقع سا ل ابر است.ولي معمولا بعدازظهرها دراثرگرم شدن وحركت لايه هاي هواي نزديك به زمين مه وطوفان گردوغبارپديد مي آيد. رطوبت كم و نبود ابر در آسمان باعث مي شود. دامنه تغييرات دماي هوا در اين مناطق بسيار زياد شود . در تابستان تابش آفتاب در طول روز سطح زمين را تا 70 درجه سانتي گراد گرم ميكند. در حالي كه هنگام شب دماي سطح زمين به سرعت كاهش ميابد و به 15 درجه سانتي گراد يا پايين تر مي رسد. البته اين نوسان دماي هوا كمتر است ولي در هر حال ميزان تغييرات آن به 20 درجه سانتي گراد مي رسد . دماي هوا در روزهاي گرم تابستان به 40 تا 50 درجه سانتي گراد و در شبه به 15 درجه سانتي گراد مي رسد. در فلا ت مركزي كه بزرگترين منطقه ايران است و اطراف آن ناهمواريهاي مرتفعي محصور كرده صرف نظر از حاشيه متصل به ارتفاعات و برخي حوزه هاي مستقل داخلي شرايط آب و هوايي گرم و خشك است . از جمله مشخصه هاي آن زمستانهاي سخت و سرد و تابستانهاي گرم وخشك است با توجه به وضعيت پراكندگي ناهمواريهاي جغرافيايي در فلات مركزي مي توان دو منطقه آب و هوايي و متمايز يعني نيمه بياباني را در آن تشخيص داد.
منطقه نيمه بياباني
دامنه ها و كوه پايه هاي ارتفاعات شمالي ‚ غربي و جنوبي كه به داخل فلات ختم مي شوند و و كوه هاي منفرد مركزي و ارتفاعات نامنظم شرقي فلات كه حوزه هاي مستقل يا نيمه مستقلي به وجود آورده اند به دليل ارتفاعاتشان نسبت به چاله هاي مركزي يا محلي از رطوبت باد هاي مرطوبي كه از فراز آنها مي گذرد تا حدودي استفاده مي كنند و نسبت به چاله هاي اصلي‚ اقليمي نسبتا معتدلي به وجود مي آورند. البته هر چه از غرب يه شرق نزديك مي شويم اثر بادهاي مرطوب كاهش و خشكي هوا افزايش مي يابد.
منطقه بياباني
چاله هاي پست مركزي‚ شرقي و جنوب شرقي ايران داراي آب و هواي خشك بياباني است البته اين مناطق به علت فقدان ايستگاه هاي هوا شناسي ‚ناشناخته ترين مناطق ايران هستند .از ويژگي هاي آب و هوايي اين مناطق اختلاف زياد درجه حرارت هواي تابستان و زمستان ‚ همچنين اختلاف زياد درجه حرارت هواي شب و روز در تابستان است .منطقه دشت لوت كمترين ميزان رطوبت نسبي در ايران را دارد ‚ كه به احتمال قريب به يقين گرم ترين منطقه آن نيز محسوب مي شود .براي مثال شهرهاي تهران ‚ مشهد‚اصفهان و شيراز از جمله مناطق نيمه بياباني و شهرهايي چون زاهدان و يزد از جمله مناطق بياباني محسوب مي شوند .
اقليم گرم و مرطوب(سواحل جنوبي )
سواحل جنوبي ايران كه به وسيله رشته كوه هاي زاگرس از فلات مركزي جدا شده اند ‚ اقليم گرم و مرطب كشور را تشكيل مي دهند. از ويژگي هاي اين اقليم تابستانهاي بسيار گرم و مرطوب و زمستانهاي معتدل است در اين مناطق حداكثر دماي هوا در تابستان به 35 تا 40 درجه سانتي گراد و حداكثر رطوبت نسبي آن به 70درصد مي رسد. در اين اقليم ‚ رطوبت هوا در تمام فصل هاي سال زياد است و به همين دليل ‚ اختلاف درجه حرارت هوا در شب و روز و در فصل هاي مختلف كم است . در اين مناطق ‚ تفاوت دماي هواي سطح خشكي و سطح دريا باعث به وجود آمدن نسيم هاي دريا مي شود ولي اين نسيم ها به نوار باريك ساحلي محدود مي شوند و هوا در مناطق داخلي ‚آرام و سرعت باد - در صورتي كه وجود داشته باشد - بسيار كم است . از ديگر ويژگي هاي اين اقليم ‚ شدت زياد تابش آفتاب است كه در هواي مرطوب اين ناحيه باعث خيرگي و ناراحتي چشم مي شود. البته شدت پرتوهاي خورشيدي مستقيم و پراكنده ي دريافت شده ‚ به وضعيت هوا بستگي دارد. وقتي آسمان ابري وشيري رنگ است شدت تابش پرتو پراكنش يافته به حداكثر ميزان ممكن مي رسد . وروشنايي بسيار زياد آن چشم را آزار مي دهد . مقدار پرتو منعكس شده از زمين نيز ‚ به وضعيت ابري بود آسمان و نوع پوشش زمين بستگي دارد . وقتي آسمان ابري يا سطح زمين پوشيده از گياه باشد ‚ اين مقدار به حداقل مي رسد . ولي اگر هوا صاف يا زمين باير باشد . مقدار پرتو منعكس شده از سطح زمين به حداكثر ميزان ممكن خواهد رسيد. شهرهاي بندر عباس‚ جاسك‚ آبادان و اهواز ازجمله شهرهاي اين اقليم است كه به نسبت قرار گرفتن در سواحل مختلف و فاصله اي كه از دريا دارند ‚ از نظر گرما و رطوبت هوا و ميزان بارندگي با آن متفاوت اند. به طور كلي ميزان بارندگي در سواحل خليج فارس بيشتر و منظم تر است. در حالي كه سواحل درياي عمان تحت تاثير باد هاي موسمي اقيانوس هند قرار دارد‚ داراي بارانهاي نا منظم و خشك سالي هاي فراوان است.
تقسيمات اقليم و تيپولوژي معماري
ويژگي هاي اقليمي بومي مناطق مرطوب
معماري بومي اين مناطق كه بيشتر كرانه هاي درياي خزر و دامنه هاي شمالي كوه هاي البرز را شامل مي شود .به طور كلي داراي ويژگي هاي زير است :
1- در نواحي بسيار مرطوب كرانه هاي نزديك به دريا براي حفاظت ساختمان از رطوبت بيش از حد زمين ‚خانه ها بر روي پايه هاي چوبي ساخته شده اند . ولي در دامنه هاي كوه ها كه رطوبت كمتر است معمولا خانه ها بر روي پايه هايي از سنگ وگل ‚و در پايه اي از موارد بر روي گربه روها بنا شده اند .
2- براي حفاظت اتاق ها از باران ‚ ايوانك هاي عريض و سر پوشيده اي در اطراف اتاق ها ساخته اند اين فضا ها ‚ در بسياري از ماه هاي سال براي كار و استراحت و در پاره اي از موارد براي نگه داري محصولات كشارزي مورد استفاده قرار مي گيرد .
3- بيشتر ساختمانها با مصالحي با حداقل ظرفيت حرارتي بنا شده اند و در صورت استفاده از مصالح ساختماني سنگين ضخامت آنها در حداقل ميزان ممكن حفظ شده است .(در اين مناطق بهتر است از مصالح ساختماني سبك استفاده شود. چون زماني كه نوسان دماي روزانه ي ها كم است ذخيره حرارت هيچ اهميتي ندارد و علاوه بر اين مصالح ساختماني سنگين تا حدود زيادي تاثير تهويه و كوران را كه يكي از ضروريات در اين منطقه است را كاهش مي دهند .)
4- در تمام ساختمانهاي اين مناطق‚ بدون استثنا از كوران و تهويه ي طبيعي استفاده مي شود .به طور كلي پلانها گسترده و باز و فرم كالبدي آنها بيشتر شكل دهي هندسي ‚ طويل و باريك است. و به منظور حداكثر استفاده از وزش بادهاي شديد در ايجاد تهويه طبيعي در داخل اتاقها جهت قرار گيري ساختمانها با تجه به جهت وزش نسيم هاي دريا تعيين شده است .در نقاطي كه باد شديد و طولاني مي وزد قسمت هاي رو به باد ساختمان كاملا بسته است.
5- به منظور استفاده هر چه بيشتر از جريان هوا همچنين به دليل فراواني آب و امكان دسترسي به آن در هر نقطه ‚ ساختمانها به صورت غير متمركز و پراكنده در مجموعه سازمان دهي شده است .
6- به دليل بارندگي زياد در اين مناطق بام ها شيب دار است و شيب بيشتر آنها تند است .
ويژگي معماري بومي مناطق گرم و خشك
1- به طور كلي در اين مناطق ساختمانها با مصالحي از جمله خشت وگل كه ظرفيت حرارتي زيادي دارند بنا شده اند . در مناطقي كه شرايط آب وهوايي بسيار حاد است با ساختن خانه ها در دل تپه ها يا زير زمين زمان تاخير را به بي نهايت رسانده اند و بدين وسيله از شرايط حرارتي متعادل عميق زمين استفاده كرده اند .
2- پلان سختمانه تا حد امكان متراكم و فشرده است و تا حد ممكن تلاش شده سطح خارجي ساختمان نسبت به حجم آن كم با شد اين تراكم و فشردگي پلان خانه ها ميزان تبادل حرارت از طريق جداره داخلي ساختمان را چه در تابستان و چه در زمستان به حداقل مي رساند و در نتيجه تا حد زيادي از نفوذ حرارت به داخل ساختمان در تابستان و اتلاف آن در زمستان جلوگيري مي كند .
3- ساختمان ها معمولا در بافت هاي متراكم و مجموعه هاي بسيار فشرده بنا شده اند . بدين ترتيب تلاش شده ست بيشترين شايه ممكن بر سطوح خارجي ايجاد شود به دليل تراكم و فشردگي مجموعه‚ توده كل مصالح ساختماني افزايش يافته و زمان تاخير به حد مطلوب رسيده است.
4- در بيشتر نواحي اين مناطق به دليل بارندگي كم و در نتيجه كمبود چوب‚ سقف ساختمان به شكل خرپشته‚ طاق يا گنبد بدون هيچ اسكلتي از خشت خام و گل ساخته شده است البته در مناطق نيمه بياباني به دليل اعتدال نسبي هوا و وجود چوب نسبتا كافي بيشتر بام ها از چوب به شكل مسطح ساخته شده است .
5- به منظور كاهش هرچه بيشتر حرارت ايجاد شده ‚در ديوار ها دراثر تابش آفتاب بر آنها ‚ معمولاسطوح خارجي سفيد كاري شده است .
6- در اين مناطق تعداد و مساحت پنجره ساختمانها به حداقل ميزان ممكن كاهش يافته و براي جلوگيري از پرتوهاي منعكس شده از سطح زمين اطراف ‚ پنجره ها در قسمت هاي فوقاني ديوارها تعبيه شده است .
7- در مناطق گرم وخشك بر خلاف مناطق گرم و مرطوب سعي شده از ايجاد كوران و ورود هواي خارجي به داخل ساختمان از طريق پنجره ها يا قسمت هاي باز شو به ويژه در هواي گرم جلوگيري شود ولي تدابير ديگري از جمله ايجاد باد گير براي خنك سازي هوا ي داخلي به صورت طبيعي انديشيده شده كه بسيار موثر است .
8- استفاده از حياطهاي داخلي درخت كاري شده معطوف ساختن فضاهاي زندگي به اين حياط ها‚ از عمده ترين ويژگي معماري در مناطق گرم و خشك است. حياط هاي داخلي شامل درخت ‚ حوض و سطح گياه كاري شده است .يكي از موثرترين عوامل ايجاد رطوبت د مناطق خشك اهميت فراواني دارد محسوب مي شود. اتاق هايي كه فقط به اين حياط ها باز مي شوند . در برابر باد و طوفان شن كه معمولا در مناطق كويري مي وزد همچنين در برابر بادهاي سرد زمستاني حفاظت مي شوند.
9- جهت قرار گيري ساختمان در اين مناطق ‚ جنوب تا جنوب شرقي است. اين جهت ها براي به حداقل رساندن نفوذ حرارت ناشي از تابش آفتاب در بعدازظهر به داخل ساختمان مناسب ترين جهت محسوب مي شود.
ويژگي معماري بومي مناطق سرد
دراين مناطق سعي شده به شكل طبيعي يابااستفاده از بخاري هاي بزرگ گرماي ناشي از(حضور)افراد‚ پخت وپزياحتي حيوانات ساختمان گرم شود.اصول كلي كه در معماري بومي اين مناطق رعايت شده عبارتند از :
1- استفاده از پلانهاي متراكم و فشرده
2- به حداقل رساندن سطح خارجي در برابر حجم مورد پوشش
3- استفاده از مصالحي با ظرفيت و عايق حرارتي خوب
4- به حاقل رساندن ميزان تعويض هواي داخلي و تهويه ي طبيعي و در نتيجه جلو گيري از ايجاد سوز در داخل و خروج حرارت داخلي به خارج از ساختمان
5- انتخاب بام هاي مسطح و نگهداري برف بر روي بام به عنوان عايق حرارتي
تنها تفاوت بين معماري اين مناطق و مناطق گرم وخشك تمايل وضرورت استفاده از حرارت ناشي از تابش آفتاب در داخل ساختمان در فصل زمستان است البته اين نياز معمولا تحت الشعاع تاثير باد و سرماي ناشي از وزش آن درساختمان قرار مي گيرد در مجموع سعي شده سطح خارجي در حداقل ممكن نگه داشته شود ولي در هر صورت براي استفاده از انرژي حرارتي حاصل از تابش آفتاب پوشش سطح خارجي به رنگ تيره انتخاب شده و ابعاد پنجره ها نيز نسبت به مناطق گرم وخشك افزايش يافته است..
ويژگي معماري بومي مناطق گرم ومرطوب
اصول آن تا حدي مانند مناطق معتدل و مرطوب است .به طور خلاصه عبارتند از :
1- استفاده از مصالح ساختماني با ظرفيت حرارتي كم
2- قرار دادن ساختمان در سايه ي كامل كه ايوانهاي عريض و سر پوشيده اي كه هم از نفوذ باران جلوگيري و سايه كاملي بر روي ديواره هاي اتاق ها مي اندازد استفاده شده است..
3- در مناطق نزديك به دريا براي استفاده از نسيم خنك دريا از باد گيرهاي بزرگ استفاده شده است و بيشتر اين ساختمان ها داراي بادگيراند .و در مناطق دور كه كمتر تحت تاثير دريا اند باد گير كوچك و كوتاه يا بادگير ندارند.
4- در مناطق گرم و مرطوب به دليل گرما و رطوبت زيادهوا ميزان تهويه طبيعي اهميت چنداني ندارد و پيش بيني هاي لازم در مورد ايجاد كوران در داخل ساختمان به عمل نيامده است.
تقسيمات چهار گانه اقليم ايران:
1- اقليم معتدل و مرطوب (سواحل جنوبي درياي خزر )
2- اقليم سرد( كوهستاني غربي)
3- اقليم گرم و خشك(فلات مركزي )
4- اقليم گرم و مرطوب (سواحل جنوبي)
اقليم معتدل و مرطوب (سواحل درياي خزر)
سواحل درياي خزر با آب و هواي معتدل و بارندگي فراوان‚ از جمله مناطق معتدل محسوب مي شود. اين منطقه كه به صورت نواري بين دو رشته كوه هاي البرز و درياي خزر محصور شده از جلگه هاي پستي تشكيل شده است كه هر چه به طرف شرق پيشروي مي كند ‚رطوبت و اعتدال هواي آن كاهش مي يابد . در حقيقت‚ رشته كوه هاي البرز كه حد فاصل دو آب و هواي متضاد هستند ‚جلگه هاي پست خزر را از فلات مركزي جدا مي كنند. از جمله ويژگي هاي اين اقليم ‚رطوبت زياد هوا و اعتدال درجه حرارت آن است . دماي هوا در روزهاي تابستان معمولا بين 25 تا 30 درجه سانتي گراد و شب ها بين 20 تا 23 درجه سانتي گراد و در زمستان معمولا بالاي صفر است . در اين منطقه‚ بارندگي بسيار زياد و در تابستان به صورت رگبار است.شهر هاي رشت‚بندر انزلي ‚بابلسر و گرگان در اين منطقه قرار دارند.
اقليم سرد (كوهستان هاي غربي)
كوهستانهاي غربي ‚ كه دامنه هاي غربي رشته كوهاي مركزي ايران را شامل مي شوند با توجه به اين كه ميانگين دماي هوا در گرمترين ماه سال در آنها بيش از 10 و ميانگين حداقل دماي هوا در سرد ترين ماه كمتر از 3- درجه سانتي گراد است‚ از جمله مناطق سردسير محسوب مي شوند. سلسله كوه هاي غربي ‚ همچون سدي مانع نفوذ هواي مرطوب مديترانه به داخل فلات ايران مي شوند و رطوبت هوا را در دامنه هاي خود نگه مي دارند. از ويژگي هي اين اقليم ‚ گرماي شديد دره ها در فصل تابستان و اعتدال آنها در فصل زمستان است . مقدار و شدت تابش آفتاب اين منطقه در فصل تابستان زياد و در فصل زمستان بسيار كم است .
زمستانها طولاني سرد و سخت بوده چندين ماه از سال زمين پوشيده از يخ است . در سراسر اين منطقه از آذربايجان تا فارس‚ زمستانها به شدت سرد است. سرما از اوايل آذرماه شروع مي شود و تا آخر فروردين ماه كم و بيش ادامه ميابد. ميزان بارندگي در تابستان كم و در زمستان زياد است و بيشتر به صورت برف مي بارد. برفهاي پياپي بيشتر قله ها را مي پوشاند و در ارتفاعات بيش از3000متر ‚ همواره برف مي بارد . به طور كلي در اين منطقه ‚ فصل بهار كوتاه است و زمستان و تابستان را از هم جدا مي كند. شهرهاي تبريز ‚ اروميه‚سنندج و همدان در اين اقليم قرار دارند.
اقليم گرم و خشك (فلات مركزي)
در اين اقليم كه بيشتر مناطق نيمه استوايي را شامل مي شود ‚ به دليل وزش بادهاي مهاجر كه از جنوب غربي و شمال غربي به طرف استوا در حركتند ‚ هوا بسيار خشك است . اين بادها هنگام عبور از قاره هاي بزرگ ‚ بيشتر رطوبت خود را از دست مي دهند . علا وه بر اين ‚ در مناطق نيمه استوايي كه جزء مناطق پرفشار هستند هوا به دليل حركت از قسمت هاي بالايي اتمسفر به پايين گرم و خشك ميشود.
توجه به خشكي هوا در اين مناطق كه با ويژگي هاي ديگري همراه است ‚ از نظر تامين آسايش انسان و در نتيجه طراحي ساختمان ‚اهميت فراواني دارد.
تابش مستقيم دراين منطقه شديد است و700تا800كيلوكالري درهرساعت مترمربع درسطوح افقي انرژي توليد ميكند وبا افزايش پرتومنعكس شده ازسطوح بايرزمين شدت ان بيشترمي شود.اسمان اين مناطق دربيشتر مواقع سا ل ابر است.ولي معمولا بعدازظهرها دراثرگرم شدن وحركت لايه هاي هواي نزديك به زمين مه وطوفان گردوغبارپديد مي آيد. رطوبت كم و نبود ابر در آسمان باعث مي شود. دامنه تغييرات دماي هوا در اين مناطق بسيار زياد شود . در تابستان تابش آفتاب در طول روز سطح زمين را تا 70 درجه سانتي گراد گرم ميكند. در حالي كه هنگام شب دماي سطح زمين به سرعت كاهش ميابد و به 15 درجه سانتي گراد يا پايين تر مي رسد. البته اين نوسان دماي هوا كمتر است ولي در هر حال ميزان تغييرات آن به 20 درجه سانتي گراد مي رسد . دماي هوا در روزهاي گرم تابستان به 40 تا 50 درجه سانتي گراد و در شبه به 15 درجه سانتي گراد مي رسد. در فلا ت مركزي كه بزرگترين منطقه ايران است و اطراف آن ناهمواريهاي مرتفعي محصور كرده صرف نظر از حاشيه متصل به ارتفاعات و برخي حوزه هاي مستقل داخلي شرايط آب و هوايي گرم و خشك است . از جمله مشخصه هاي آن زمستانهاي سخت و سرد و تابستانهاي گرم وخشك است با توجه به وضعيت پراكندگي ناهمواريهاي جغرافيايي در فلات مركزي مي توان دو منطقه آب و هوايي و متمايز يعني نيمه بياباني را در آن تشخيص داد.
منطقه نيمه بياباني
دامنه ها و كوه پايه هاي ارتفاعات شمالي ‚ غربي و جنوبي كه به داخل فلات ختم مي شوند و و كوه هاي منفرد مركزي و ارتفاعات نامنظم شرقي فلات كه حوزه هاي مستقل يا نيمه مستقلي به وجود آورده اند به دليل ارتفاعاتشان نسبت به چاله هاي مركزي يا محلي از رطوبت باد هاي مرطوبي كه از فراز آنها مي گذرد تا حدودي استفاده مي كنند و نسبت به چاله هاي اصلي‚ اقليمي نسبتا معتدلي به وجود مي آورند. البته هر چه از غرب يه شرق نزديك مي شويم اثر بادهاي مرطوب كاهش و خشكي هوا افزايش مي يابد.
منطقه بياباني
چاله هاي پست مركزي‚ شرقي و جنوب شرقي ايران داراي آب و هواي خشك بياباني است البته اين مناطق به علت فقدان ايستگاه هاي هوا شناسي ‚ناشناخته ترين مناطق ايران هستند .از ويژگي هاي آب و هوايي اين مناطق اختلاف زياد درجه حرارت هواي تابستان و زمستان ‚ همچنين اختلاف زياد درجه حرارت هواي شب و روز در تابستان است .منطقه دشت لوت كمترين ميزان رطوبت نسبي در ايران را دارد ‚ كه به احتمال قريب به يقين گرم ترين منطقه آن نيز محسوب مي شود .براي مثال شهرهاي تهران ‚ مشهد‚اصفهان و شيراز از جمله مناطق نيمه بياباني و شهرهايي چون زاهدان و يزد از جمله مناطق بياباني محسوب مي شوند .
اقليم گرم و مرطوب(سواحل جنوبي )
سواحل جنوبي ايران كه به وسيله رشته كوه هاي زاگرس از فلات مركزي جدا شده اند ‚ اقليم گرم و مرطب كشور را تشكيل مي دهند. از ويژگي هاي اين اقليم تابستانهاي بسيار گرم و مرطوب و زمستانهاي معتدل است در اين مناطق حداكثر دماي هوا در تابستان به 35 تا 40 درجه سانتي گراد و حداكثر رطوبت نسبي آن به 70درصد مي رسد. در اين اقليم ‚ رطوبت هوا در تمام فصل هاي سال زياد است و به همين دليل ‚ اختلاف درجه حرارت هوا در شب و روز و در فصل هاي مختلف كم است . در اين مناطق ‚ تفاوت دماي هواي سطح خشكي و سطح دريا باعث به وجود آمدن نسيم هاي دريا مي شود ولي اين نسيم ها به نوار باريك ساحلي محدود مي شوند و هوا در مناطق داخلي ‚آرام و سرعت باد - در صورتي كه وجود داشته باشد - بسيار كم است . از ديگر ويژگي هاي اين اقليم ‚ شدت زياد تابش آفتاب است كه در هواي مرطوب اين ناحيه باعث خيرگي و ناراحتي چشم مي شود. البته شدت پرتوهاي خورشيدي مستقيم و پراكنده ي دريافت شده ‚ به وضعيت هوا بستگي دارد. وقتي آسمان ابري وشيري رنگ است شدت تابش پرتو پراكنش يافته به حداكثر ميزان ممكن مي رسد . وروشنايي بسيار زياد آن چشم را آزار مي دهد . مقدار پرتو منعكس شده از زمين نيز ‚ به وضعيت ابري بود آسمان و نوع پوشش زمين بستگي دارد . وقتي آسمان ابري يا سطح زمين پوشيده از گياه باشد ‚ اين مقدار به حداقل مي رسد . ولي اگر هوا صاف يا زمين باير باشد . مقدار پرتو منعكس شده از سطح زمين به حداكثر ميزان ممكن خواهد رسيد. شهرهاي بندر عباس‚ جاسك‚ آبادان و اهواز ازجمله شهرهاي اين اقليم است كه به نسبت قرار گرفتن در سواحل مختلف و فاصله اي كه از دريا دارند ‚ از نظر گرما و رطوبت هوا و ميزان بارندگي با آن متفاوت اند. به طور كلي ميزان بارندگي در سواحل خليج فارس بيشتر و منظم تر است. در حالي كه سواحل درياي عمان تحت تاثير باد هاي موسمي اقيانوس هند قرار دارد‚ داراي بارانهاي نا منظم و خشك سالي هاي فراوان است.
تقسيمات اقليم و تيپولوژي معماري
ويژگي هاي اقليمي بومي مناطق مرطوب
معماري بومي اين مناطق كه بيشتر كرانه هاي درياي خزر و دامنه هاي شمالي كوه هاي البرز را شامل مي شود .به طور كلي داراي ويژگي هاي زير است :
1- در نواحي بسيار مرطوب كرانه هاي نزديك به دريا براي حفاظت ساختمان از رطوبت بيش از حد زمين ‚خانه ها بر روي پايه هاي چوبي ساخته شده اند . ولي در دامنه هاي كوه ها كه رطوبت كمتر است معمولا خانه ها بر روي پايه هايي از سنگ وگل ‚و در پايه اي از موارد بر روي گربه روها بنا شده اند .
2- براي حفاظت اتاق ها از باران ‚ ايوانك هاي عريض و سر پوشيده اي در اطراف اتاق ها ساخته اند اين فضا ها ‚ در بسياري از ماه هاي سال براي كار و استراحت و در پاره اي از موارد براي نگه داري محصولات كشارزي مورد استفاده قرار مي گيرد .
3- بيشتر ساختمانها با مصالحي با حداقل ظرفيت حرارتي بنا شده اند و در صورت استفاده از مصالح ساختماني سنگين ضخامت آنها در حداقل ميزان ممكن حفظ شده است .(در اين مناطق بهتر است از مصالح ساختماني سبك استفاده شود. چون زماني كه نوسان دماي روزانه ي ها كم است ذخيره حرارت هيچ اهميتي ندارد و علاوه بر اين مصالح ساختماني سنگين تا حدود زيادي تاثير تهويه و كوران را كه يكي از ضروريات در اين منطقه است را كاهش مي دهند .)
4- در تمام ساختمانهاي اين مناطق‚ بدون استثنا از كوران و تهويه ي طبيعي استفاده مي شود .به طور كلي پلانها گسترده و باز و فرم كالبدي آنها بيشتر شكل دهي هندسي ‚ طويل و باريك است. و به منظور حداكثر استفاده از وزش بادهاي شديد در ايجاد تهويه طبيعي در داخل اتاقها جهت قرار گيري ساختمانها با تجه به جهت وزش نسيم هاي دريا تعيين شده است .در نقاطي كه باد شديد و طولاني مي وزد قسمت هاي رو به باد ساختمان كاملا بسته است.
5- به منظور استفاده هر چه بيشتر از جريان هوا همچنين به دليل فراواني آب و امكان دسترسي به آن در هر نقطه ‚ ساختمانها به صورت غير متمركز و پراكنده در مجموعه سازمان دهي شده است .
6- به دليل بارندگي زياد در اين مناطق بام ها شيب دار است و شيب بيشتر آنها تند است .
ويژگي معماري بومي مناطق گرم و خشك
1- به طور كلي در اين مناطق ساختمانها با مصالحي از جمله خشت وگل كه ظرفيت حرارتي زيادي دارند بنا شده اند . در مناطقي كه شرايط آب وهوايي بسيار حاد است با ساختن خانه ها در دل تپه ها يا زير زمين زمان تاخير را به بي نهايت رسانده اند و بدين وسيله از شرايط حرارتي متعادل عميق زمين استفاده كرده اند .
2- پلان سختمانه تا حد امكان متراكم و فشرده است و تا حد ممكن تلاش شده سطح خارجي ساختمان نسبت به حجم آن كم با شد اين تراكم و فشردگي پلان خانه ها ميزان تبادل حرارت از طريق جداره داخلي ساختمان را چه در تابستان و چه در زمستان به حداقل مي رساند و در نتيجه تا حد زيادي از نفوذ حرارت به داخل ساختمان در تابستان و اتلاف آن در زمستان جلوگيري مي كند .
3- ساختمان ها معمولا در بافت هاي متراكم و مجموعه هاي بسيار فشرده بنا شده اند . بدين ترتيب تلاش شده ست بيشترين شايه ممكن بر سطوح خارجي ايجاد شود به دليل تراكم و فشردگي مجموعه‚ توده كل مصالح ساختماني افزايش يافته و زمان تاخير به حد مطلوب رسيده است.
4- در بيشتر نواحي اين مناطق به دليل بارندگي كم و در نتيجه كمبود چوب‚ سقف ساختمان به شكل خرپشته‚ طاق يا گنبد بدون هيچ اسكلتي از خشت خام و گل ساخته شده است البته در مناطق نيمه بياباني به دليل اعتدال نسبي هوا و وجود چوب نسبتا كافي بيشتر بام ها از چوب به شكل مسطح ساخته شده است .
5- به منظور كاهش هرچه بيشتر حرارت ايجاد شده ‚در ديوار ها دراثر تابش آفتاب بر آنها ‚ معمولاسطوح خارجي سفيد كاري شده است .
6- در اين مناطق تعداد و مساحت پنجره ساختمانها به حداقل ميزان ممكن كاهش يافته و براي جلوگيري از پرتوهاي منعكس شده از سطح زمين اطراف ‚ پنجره ها در قسمت هاي فوقاني ديوارها تعبيه شده است .
7- در مناطق گرم وخشك بر خلاف مناطق گرم و مرطوب سعي شده از ايجاد كوران و ورود هواي خارجي به داخل ساختمان از طريق پنجره ها يا قسمت هاي باز شو به ويژه در هواي گرم جلوگيري شود ولي تدابير ديگري از جمله ايجاد باد گير براي خنك سازي هوا ي داخلي به صورت طبيعي انديشيده شده كه بسيار موثر است .
8- استفاده از حياطهاي داخلي درخت كاري شده معطوف ساختن فضاهاي زندگي به اين حياط ها‚ از عمده ترين ويژگي معماري در مناطق گرم و خشك است. حياط هاي داخلي شامل درخت ‚ حوض و سطح گياه كاري شده است .يكي از موثرترين عوامل ايجاد رطوبت د مناطق خشك اهميت فراواني دارد محسوب مي شود. اتاق هايي كه فقط به اين حياط ها باز مي شوند . در برابر باد و طوفان شن كه معمولا در مناطق كويري مي وزد همچنين در برابر بادهاي سرد زمستاني حفاظت مي شوند.
9- جهت قرار گيري ساختمان در اين مناطق ‚ جنوب تا جنوب شرقي است. اين جهت ها براي به حداقل رساندن نفوذ حرارت ناشي از تابش آفتاب در بعدازظهر به داخل ساختمان مناسب ترين جهت محسوب مي شود.
ويژگي معماري بومي مناطق سرد
دراين مناطق سعي شده به شكل طبيعي يابااستفاده از بخاري هاي بزرگ گرماي ناشي از(حضور)افراد‚ پخت وپزياحتي حيوانات ساختمان گرم شود.اصول كلي كه در معماري بومي اين مناطق رعايت شده عبارتند از :
1- استفاده از پلانهاي متراكم و فشرده
2- به حداقل رساندن سطح خارجي در برابر حجم مورد پوشش
3- استفاده از مصالحي با ظرفيت و عايق حرارتي خوب
4- به حاقل رساندن ميزان تعويض هواي داخلي و تهويه ي طبيعي و در نتيجه جلو گيري از ايجاد سوز در داخل و خروج حرارت داخلي به خارج از ساختمان
5- انتخاب بام هاي مسطح و نگهداري برف بر روي بام به عنوان عايق حرارتي
تنها تفاوت بين معماري اين مناطق و مناطق گرم وخشك تمايل وضرورت استفاده از حرارت ناشي از تابش آفتاب در داخل ساختمان در فصل زمستان است البته اين نياز معمولا تحت الشعاع تاثير باد و سرماي ناشي از وزش آن درساختمان قرار مي گيرد در مجموع سعي شده سطح خارجي در حداقل ممكن نگه داشته شود ولي در هر صورت براي استفاده از انرژي حرارتي حاصل از تابش آفتاب پوشش سطح خارجي به رنگ تيره انتخاب شده و ابعاد پنجره ها نيز نسبت به مناطق گرم وخشك افزايش يافته است..
ويژگي معماري بومي مناطق گرم ومرطوب
اصول آن تا حدي مانند مناطق معتدل و مرطوب است .به طور خلاصه عبارتند از :
1- استفاده از مصالح ساختماني با ظرفيت حرارتي كم
2- قرار دادن ساختمان در سايه ي كامل كه ايوانهاي عريض و سر پوشيده اي كه هم از نفوذ باران جلوگيري و سايه كاملي بر روي ديواره هاي اتاق ها مي اندازد استفاده شده است..
3- در مناطق نزديك به دريا براي استفاده از نسيم خنك دريا از باد گيرهاي بزرگ استفاده شده است و بيشتر اين ساختمان ها داراي بادگيراند .و در مناطق دور كه كمتر تحت تاثير دريا اند باد گير كوچك و كوتاه يا بادگير ندارند.
4- در مناطق گرم و مرطوب به دليل گرما و رطوبت زيادهوا ميزان تهويه طبيعي اهميت چنداني ندارد و پيش بيني هاي لازم در مورد ايجاد كوران در داخل ساختمان به عمل نيامده است.
تقسيمات چهار گانه اقليم ايران:
1- اقليم معتدل و مرطوب (سواحل جنوبي درياي خزر )
2- اقليم سرد( كوهستاني غربي)
3- اقليم گرم و خشك(فلات مركزي )
4- اقليم گرم و مرطوب (سواحل جنوبي)
اقليم معتدل و مرطوب (سواحل درياي خزر)
سواحل درياي خزر با آب و هواي معتدل و بارندگي فراوان‚ از جمله مناطق معتدل محسوب مي شود. اين منطقه كه به صورت نواري بين دو رشته كوه هاي البرز و درياي خزر محصور شده از جلگه هاي پستي تشكيل شده است كه هر چه به طرف شرق پيشروي مي كند ‚رطوبت و اعتدال هواي آن كاهش مي يابد . در حقيقت‚ رشته كوه هاي البرز كه حد فاصل دو آب و هواي متضاد هستند ‚جلگه هاي پست خزر را از فلات مركزي جدا مي كنند. از جمله ويژگي هاي اين اقليم ‚رطوبت زياد هوا و اعتدال درجه حرارت آن است . دماي هوا در روزهاي تابستان معمولا بين 25 تا 30 درجه سانتي گراد و شب ها بين 20 تا 23 درجه سانتي گراد و در زمستان معمولا بالاي صفر است . در اين منطقه‚ بارندگي بسيار زياد و در تابستان به صورت رگبار است.شهر هاي رشت‚بندر انزلي ‚بابلسر و گرگان در اين منطقه قرار دارند.
اقليم سرد (كوهستان هاي غربي)
كوهستانهاي غربي ‚ كه دامنه هاي غربي رشته كوهاي مركزي ايران را شامل مي شوند با توجه به اين كه ميانگين دماي هوا در گرمترين ماه سال در آنها بيش از 10 و ميانگين حداقل دماي هوا در سرد ترين ماه كمتر از 3- درجه سانتي گراد است‚ از جمله مناطق سردسير محسوب مي شوند. سلسله كوه هاي غربي ‚ همچون سدي مانع نفوذ هواي مرطوب مديترانه به داخل فلات ايران مي شوند و رطوبت هوا را در دامنه هاي خود نگه مي دارند. از ويژگي هي اين اقليم ‚ گرماي شديد دره ها در فصل تابستان و اعتدال آنها در فصل زمستان است . مقدار و شدت تابش آفتاب اين منطقه در فصل تابستان زياد و در فصل زمستان بسيار كم است .
زمستانها طولاني سرد و سخت بوده چندين ماه از سال زمين پوشيده از يخ است . در سراسر اين منطقه از آذربايجان تا فارس‚ زمستانها به شدت سرد است. سرما از اوايل آذرماه شروع مي شود و تا آخر فروردين ماه كم و بيش ادامه ميابد. ميزان بارندگي در تابستان كم و در زمستان زياد است و بيشتر به صورت برف مي بارد. برفهاي پياپي بيشتر قله ها را مي پوشاند و در ارتفاعات بيش از3000متر ‚ همواره برف مي بارد . به طور كلي در اين منطقه ‚ فصل بهار كوتاه است و زمستان و تابستان را از هم جدا مي كند. شهرهاي تبريز ‚ اروميه‚سنندج و همدان در اين اقليم قرار دارند.
اقليم گرم و خشك (فلات مركزي)
در اين اقليم كه بيشتر مناطق نيمه استوايي را شامل مي شود ‚ به دليل وزش بادهاي مهاجر كه از جنوب غربي و شمال غربي به طرف استوا در حركتند ‚ هوا بسيار خشك است . اين بادها هنگام عبور از قاره هاي بزرگ ‚ بيشتر رطوبت خود را از دست مي دهند . علا وه بر اين ‚ در مناطق نيمه استوايي كه جزء مناطق پرفشار هستند هوا به دليل حركت از قسمت هاي بالايي اتمسفر به پايين گرم و خشك ميشود.
توجه به خشكي هوا در اين مناطق كه با ويژگي هاي ديگري همراه است ‚ از نظر تامين آسايش انسان و در نتيجه طراحي ساختمان ‚اهميت فراواني دارد.
تابش مستقيم دراين منطقه شديد است و700تا800كيلوكالري درهرساعت مترمربع درسطوح افقي انرژي توليد ميكند وبا افزايش پرتومنعكس شده ازسطوح بايرزمين شدت ان بيشترمي شود.اسمان اين مناطق دربيشتر مواقع سا ل ابر است.ولي معمولا بعدازظهرها دراثرگرم شدن وحركت لايه هاي هواي نزديك به زمين مه وطوفان گردوغبارپديد مي آيد. رطوبت كم و نبود ابر در آسمان باعث مي شود. دامنه تغييرات دماي هوا در اين مناطق بسيار زياد شود . در تابستان تابش آفتاب در طول روز سطح زمين را تا 70 درجه سانتي گراد گرم ميكند. در حالي كه هنگام شب دماي سطح زمين به سرعت كاهش ميابد و به 15 درجه سانتي گراد يا پايين تر مي رسد. البته اين نوسان دماي هوا كمتر است ولي در هر حال ميزان تغييرات آن به 20 درجه سانتي گراد مي رسد . دماي هوا در روزهاي گرم تابستان به 40 تا 50 درجه سانتي گراد و در شبه به 15 درجه سانتي گراد مي رسد. در فلا ت مركزي كه بزرگترين منطقه ايران است و اطراف آن ناهمواريهاي مرتفعي محصور كرده صرف نظر از حاشيه متصل به ارتفاعات و برخي حوزه هاي مستقل داخلي شرايط آب و هوايي گرم و خشك است . از جمله مشخصه هاي آن زمستانهاي سخت و سرد و تابستانهاي گرم وخشك است با توجه به وضعيت پراكندگي ناهمواريهاي جغرافيايي در فلات مركزي مي توان دو منطقه آب و هوايي و متمايز يعني نيمه بياباني را در آن تشخيص داد.
منطقه نيمه بياباني
دامنه ها و كوه پايه هاي ارتفاعات شمالي ‚ غربي و جنوبي كه به داخل فلات ختم مي شوند و و كوه هاي منفرد مركزي و ارتفاعات نامنظم شرقي فلات كه حوزه هاي مستقل يا نيمه مستقلي به وجود آورده اند به دليل ارتفاعاتشان نسبت به چاله هاي مركزي يا محلي از رطوبت باد هاي مرطوبي كه از فراز آنها مي گذرد تا حدودي استفاده مي كنند و نسبت به چاله هاي اصلي‚ اقليمي نسبتا معتدلي به وجود مي آورند. البته هر چه از غرب يه شرق نزديك مي شويم اثر بادهاي مرطوب كاهش و خشكي هوا افزايش مي يابد.
منطقه بياباني
چاله هاي پست مركزي‚ شرقي و جنوب شرقي ايران داراي آب و هواي خشك بياباني است البته اين مناطق به علت فقدان ايستگاه هاي هوا شناسي ‚ناشناخته ترين مناطق ايران هستند .از ويژگي هاي آب و هوايي اين مناطق اختلاف زياد درجه حرارت هواي تابستان و زمستان ‚ همچنين اختلاف زياد درجه حرارت هواي شب و روز در تابستان است .منطقه دشت لوت كمترين ميزان رطوبت نسبي در ايران را دارد ‚ كه به احتمال قريب به يقين گرم ترين منطقه آن نيز محسوب مي شود .براي مثال شهرهاي تهران ‚ مشهد‚اصفهان و شيراز از جمله مناطق نيمه بياباني و شهرهايي چون زاهدان و يزد از جمله مناطق بياباني محسوب مي شوند .
اقليم گرم و مرطوب(سواحل جنوبي )
سواحل جنوبي ايران كه به وسيله رشته كوه هاي زاگرس از فلات مركزي جدا شده اند ‚ اقليم گرم و مرطب كشور را تشكيل مي دهند. از ويژگي هاي اين اقليم تابستانهاي بسيار گرم و مرطوب و زمستانهاي معتدل است در اين مناطق حداكثر دماي هوا در تابستان به 35 تا 40 درجه سانتي گراد و حداكثر رطوبت نسبي آن به 70درصد مي رسد. در اين اقليم ‚ رطوبت هوا در تمام فصل هاي سال زياد است و به همين دليل ‚ اختلاف درجه حرارت هوا در شب و روز و در فصل هاي مختلف كم است . در اين مناطق ‚ تفاوت دماي هواي سطح خشكي و سطح دريا باعث به وجود آمدن نسيم هاي دريا مي شود ولي اين نسيم ها به نوار باريك ساحلي محدود مي شوند و هوا در مناطق داخلي ‚آرام و سرعت باد - در صورتي كه وجود داشته باشد - بسيار كم است . از ديگر ويژگي هاي اين اقليم ‚ شدت زياد تابش آفتاب است كه در هواي مرطوب اين ناحيه باعث خيرگي و ناراحتي چشم مي شود. البته شدت پرتوهاي خورشيدي مستقيم و پراكنده ي دريافت شده ‚ به وضعيت هوا بستگي دارد. وقتي آسمان ابري وشيري رنگ است شدت تابش پرتو پراكنش يافته به حداكثر ميزان ممكن مي رسد . وروشنايي بسيار زياد آن چشم را آزار مي دهد . مقدار پرتو منعكس شده از زمين نيز ‚ به وضعيت ابري بود آسمان و نوع پوشش زمين بستگي دارد . وقتي آسمان ابري يا سطح زمين پوشيده از گياه باشد ‚ اين مقدار به حداقل مي رسد . ولي اگر هوا صاف يا زمين باير باشد . مقدار پرتو منعكس شده از سطح زمين به حداكثر ميزان ممكن خواهد رسيد. شهرهاي بندر عباس‚ جاسك‚ آبادان و اهواز ازجمله شهرهاي اين اقليم است كه به نسبت قرار گرفتن در سواحل مختلف و فاصله اي كه از دريا دارند ‚ از نظر گرما و رطوبت هوا و ميزان بارندگي با آن متفاوت اند. به طور كلي ميزان بارندگي در سواحل خليج فارس بيشتر و منظم تر است. در حالي كه سواحل درياي عمان تحت تاثير باد هاي موسمي اقيانوس هند قرار دارد‚ داراي بارانهاي نا منظم و خشك سالي هاي فراوان است.
تقسيمات اقليم و تيپولوژي معماري
ويژگي هاي اقليمي بومي مناطق مرطوب
معماري بومي اين مناطق كه بيشتر كرانه هاي درياي خزر و دامنه هاي شمالي كوه هاي البرز را شامل مي شود .به طور كلي داراي ويژگي هاي زير است :
1- در نواحي بسيار مرطوب كرانه هاي نزديك به دريا براي حفاظت ساختمان از رطوبت بيش از حد زمين ‚خانه ها بر روي پايه هاي چوبي ساخته شده اند . ولي در دامنه هاي كوه ها كه رطوبت كمتر است معمولا خانه ها بر روي پايه هايي از سنگ وگل ‚و در پايه اي از موارد بر روي گربه روها بنا شده اند .
2- براي حفاظت اتاق ها از باران ‚ ايوانك هاي عريض و سر پوشيده اي در اطراف اتاق ها ساخته اند اين فضا ها ‚ در بسياري از ماه هاي سال براي كار و استراحت و در پاره اي از موارد براي نگه داري محصولات كشارزي مورد استفاده قرار مي گيرد .
3- بيشتر ساختمانها با مصالحي با حداقل ظرفيت حرارتي بنا شده اند و در صورت استفاده از مصالح ساختماني سنگين ضخامت آنها در حداقل ميزان ممكن حفظ شده است .(در اين مناطق بهتر است از مصالح ساختماني سبك استفاده شود. چون زماني كه نوسان دماي روزانه ي ها كم است ذخيره حرارت هيچ اهميتي ندارد و علاوه بر اين مصالح ساختماني سنگين تا حدود زيادي تاثير تهويه و كوران را كه يكي از ضروريات در اين منطقه است را كاهش مي دهند .)
4- در تمام ساختمانهاي اين مناطق‚ بدون استثنا از كوران و تهويه ي طبيعي استفاده مي شود .به طور كلي پلانها گسترده و باز و فرم كالبدي آنها بيشتر شكل دهي هندسي ‚ طويل و باريك است. و به منظور حداكثر استفاده از وزش بادهاي شديد در ايجاد تهويه طبيعي در داخل اتاقها جهت قرار گيري ساختمانها با تجه به جهت وزش نسيم هاي دريا تعيين شده است .در نقاطي كه باد شديد و طولاني مي وزد قسمت هاي رو به باد ساختمان كاملا بسته است.
5- به منظور استفاده هر چه بيشتر از جريان هوا همچنين به دليل فراواني آب و امكان دسترسي به آن در هر نقطه ‚ ساختمانها به صورت غير متمركز و پراكنده در مجموعه سازمان دهي شده است .
6- به دليل بارندگي زياد در اين مناطق بام ها شيب دار است و شيب بيشتر آنها تند است .
ويژگي معماري بومي مناطق گرم و خشك
1- به طور كلي در اين مناطق ساختمانها با مصالحي از جمله خشت وگل كه ظرفيت حرارتي زيادي دارند بنا شده اند . در مناطقي كه شرايط آب وهوايي بسيار حاد است با ساختن خانه ها در دل تپه ها يا زير زمين زمان تاخير را به بي نهايت رسانده اند و بدين وسيله از شرايط حرارتي متعادل عميق زمين استفاده كرده اند .
2- پلان سختمانه تا حد امكان متراكم و فشرده است و تا حد ممكن تلاش شده سطح خارجي ساختمان نسبت به حجم آن كم با شد اين تراكم و فشردگي پلان خانه ها ميزان تبادل حرارت از طريق جداره داخلي ساختمان را چه در تابستان و چه در زمستان به حداقل مي رساند و در نتيجه تا حد زيادي از نفوذ حرارت به داخل ساختمان در تابستان و اتلاف آن در زمستان جلوگيري مي كند .
3- ساختمان ها معمولا در بافت هاي متراكم و مجموعه هاي بسيار فشرده بنا شده اند . بدين ترتيب تلاش شده ست بيشترين شايه ممكن بر سطوح خارجي ايجاد شود به دليل تراكم و فشردگي مجموعه‚ توده كل مصالح ساختماني افزايش يافته و زمان تاخير به حد مطلوب رسيده است.
4- در بيشتر نواحي اين مناطق به دليل بارندگي كم و در نتيجه كمبود چوب‚ سقف ساختمان به شكل خرپشته‚ طاق يا گنبد بدون هيچ اسكلتي از خشت خام و گل ساخته شده است البته در مناطق نيمه بياباني به دليل اعتدال نسبي هوا و وجود چوب نسبتا كافي بيشتر بام ها از چوب به شكل مسطح ساخته شده است .
5- به منظور كاهش هرچه بيشتر حرارت ايجاد شده ‚در ديوار ها دراثر تابش آفتاب بر آنها ‚ معمولاسطوح خارجي سفيد كاري شده است .
6- در اين مناطق تعداد و مساحت پنجره ساختمانها به حداقل ميزان ممكن كاهش يافته و براي جلوگيري از پرتوهاي منعكس شده از سطح زمين اطراف ‚ پنجره ها در قسمت هاي فوقاني ديوارها تعبيه شده است .
7- در مناطق گرم وخشك بر خلاف مناطق گرم و مرطوب سعي شده از ايجاد كوران و ورود هواي خارجي به داخل ساختمان از طريق پنجره ها يا قسمت هاي باز شو به ويژه در هواي گرم جلوگيري شود ولي تدابير ديگري از جمله ايجاد باد گير براي خنك سازي هوا ي داخلي به صورت طبيعي انديشيده شده كه بسيار موثر است .
8- استفاده از حياطهاي داخلي درخت كاري شده معطوف ساختن فضاهاي زندگي به اين حياط ها‚ از عمده ترين ويژگي معماري در مناطق گرم و خشك است. حياط هاي داخلي شامل درخت ‚ حوض و سطح گياه كاري شده است .يكي از موثرترين عوامل ايجاد رطوبت د مناطق خشك اهميت فراواني دارد محسوب مي شود. اتاق هايي كه فقط به اين حياط ها باز مي شوند . در برابر باد و طوفان شن كه معمولا در مناطق كويري مي وزد همچنين در برابر بادهاي سرد زمستاني حفاظت مي شوند.
9- جهت قرار گيري ساختمان در اين مناطق ‚ جنوب تا جنوب شرقي است. اين جهت ها براي به حداقل رساندن نفوذ حرارت ناشي از تابش آفتاب در بعدازظهر به داخل ساختمان مناسب ترين جهت محسوب مي شود.
ويژگي معماري بومي مناطق سرد
دراين مناطق سعي شده به شكل طبيعي يابااستفاده از بخاري هاي بزرگ گرماي ناشي از(حضور)افراد‚ پخت وپزياحتي حيوانات ساختمان گرم شود.اصول كلي كه در معماري بومي اين مناطق رعايت شده عبارتند از :
1- استفاده از پلانهاي متراكم و فشرده
2- به حداقل رساندن سطح خارجي در برابر حجم مورد پوشش
3- استفاده از مصالحي با ظرفيت و عايق حرارتي خوب
4- به حاقل رساندن ميزان تعويض هواي داخلي و تهويه ي طبيعي و در نتيجه جلو گيري از ايجاد سوز در داخل و خروج حرارت داخلي به خارج از ساختمان
5- انتخاب بام هاي مسطح و نگهداري برف بر روي بام به عنوان عايق حرارتي
تنها تفاوت بين معماري اين مناطق و مناطق گرم وخشك تمايل وضرورت استفاده از حرارت ناشي از تابش آفتاب در داخل ساختمان در فصل زمستان است البته اين نياز معمولا تحت الشعاع تاثير باد و سرماي ناشي از وزش آن درساختمان قرار مي گيرد در مجموع سعي شده سطح خارجي در حداقل ممكن نگه داشته شود ولي در هر صورت براي استفاده از انرژي حرارتي حاصل از تابش آفتاب پوشش سطح خارجي به رنگ تيره انتخاب شده و ابعاد پنجره ها نيز نسبت به مناطق گرم وخشك افزايش يافته است..
ويژگي معماري بومي مناطق گرم ومرطوب
اصول آن تا حدي مانند مناطق معتدل و مرطوب است .به طور خلاصه عبارتند از :
1- استفاده از مصالح ساختماني با ظرفيت حرارتي كم
2- قرار دادن ساختمان در سايه ي كامل كه ايوانهاي عريض و سر پوشيده اي كه هم از نفوذ باران جلوگيري و سايه كاملي بر روي ديواره هاي اتاق ها مي اندازد استفاده شده است..
3- در مناطق نزديك به دريا براي استفاده از نسيم خنك دريا از باد گيرهاي بزرگ استفاده شده است و بيشتر اين ساختمان ها داراي بادگيراند .و در مناطق دور كه كمتر تحت تاثير دريا اند باد گير كوچك و كوتاه يا بادگير ندارند.
4- در مناطق گرم و مرطوب به دليل گرما و رطوبت زيادهوا ميزان تهويه طبيعي اهميت چنداني ندارد و پيش بيني هاي لازم در مورد ايجاد كوران در داخل ساختمان به عمل نيامده است.
1- اقليم معتدل و مرطوب (سواحل جنوبي درياي خزر )
2- اقليم سرد( كوهستاني غربي)
3- اقليم گرم و خشك(فلات مركزي )
4- اقليم گرم و مرطوب (سواحل جنوبي)
اقليم معتدل و مرطوب (سواحل درياي خزر)
سواحل درياي خزر با آب و هواي معتدل و بارندگي فراوان‚ از جمله مناطق معتدل محسوب مي شود. اين منطقه كه به صورت نواري بين دو رشته كوه هاي البرز و درياي خزر محصور شده از جلگه هاي پستي تشكيل شده است كه هر چه به طرف شرق پيشروي مي كند ‚رطوبت و اعتدال هواي آن كاهش مي يابد . در حقيقت‚ رشته كوه هاي البرز كه حد فاصل دو آب و هواي متضاد هستند ‚جلگه هاي پست خزر را از فلات مركزي جدا مي كنند. از جمله ويژگي هاي اين اقليم ‚رطوبت زياد هوا و اعتدال درجه حرارت آن است . دماي هوا در روزهاي تابستان معمولا بين 25 تا 30 درجه سانتي گراد و شب ها بين 20 تا 23 درجه سانتي گراد و در زمستان معمولا بالاي صفر است . در اين منطقه‚ بارندگي بسيار زياد و در تابستان به صورت رگبار است.شهر هاي رشت‚بندر انزلي ‚بابلسر و گرگان در اين منطقه قرار دارند.
اقليم سرد (كوهستان هاي غربي)
كوهستانهاي غربي ‚ كه دامنه هاي غربي رشته كوهاي مركزي ايران را شامل مي شوند با توجه به اين كه ميانگين دماي هوا در گرمترين ماه سال در آنها بيش از 10 و ميانگين حداقل دماي هوا در سرد ترين ماه كمتر از 3- درجه سانتي گراد است‚ از جمله مناطق سردسير محسوب مي شوند. سلسله كوه هاي غربي ‚ همچون سدي مانع نفوذ هواي مرطوب مديترانه به داخل فلات ايران مي شوند و رطوبت هوا را در دامنه هاي خود نگه مي دارند. از ويژگي هي اين اقليم ‚ گرماي شديد دره ها در فصل تابستان و اعتدال آنها در فصل زمستان است . مقدار و شدت تابش آفتاب اين منطقه در فصل تابستان زياد و در فصل زمستان بسيار كم است .
زمستانها طولاني سرد و سخت بوده چندين ماه از سال زمين پوشيده از يخ است . در سراسر اين منطقه از آذربايجان تا فارس‚ زمستانها به شدت سرد است. سرما از اوايل آذرماه شروع مي شود و تا آخر فروردين ماه كم و بيش ادامه ميابد. ميزان بارندگي در تابستان كم و در زمستان زياد است و بيشتر به صورت برف مي بارد. برفهاي پياپي بيشتر قله ها را مي پوشاند و در ارتفاعات بيش از3000متر ‚ همواره برف مي بارد . به طور كلي در اين منطقه ‚ فصل بهار كوتاه است و زمستان و تابستان را از هم جدا مي كند. شهرهاي تبريز ‚ اروميه‚سنندج و همدان در اين اقليم قرار دارند.
اقليم گرم و خشك (فلات مركزي)
در اين اقليم كه بيشتر مناطق نيمه استوايي را شامل مي شود ‚ به دليل وزش بادهاي مهاجر كه از جنوب غربي و شمال غربي به طرف استوا در حركتند ‚ هوا بسيار خشك است . اين بادها هنگام عبور از قاره هاي بزرگ ‚ بيشتر رطوبت خود را از دست مي دهند . علا وه بر اين ‚ در مناطق نيمه استوايي كه جزء مناطق پرفشار هستند هوا به دليل حركت از قسمت هاي بالايي اتمسفر به پايين گرم و خشك ميشود.
توجه به خشكي هوا در اين مناطق كه با ويژگي هاي ديگري همراه است ‚ از نظر تامين آسايش انسان و در نتيجه طراحي ساختمان ‚اهميت فراواني دارد.
تابش مستقيم دراين منطقه شديد است و700تا800كيلوكالري درهرساعت مترمربع درسطوح افقي انرژي توليد ميكند وبا افزايش پرتومنعكس شده ازسطوح بايرزمين شدت ان بيشترمي شود.اسمان اين مناطق دربيشتر مواقع سا ل ابر است.ولي معمولا بعدازظهرها دراثرگرم شدن وحركت لايه هاي هواي نزديك به زمين مه وطوفان گردوغبارپديد مي آيد. رطوبت كم و نبود ابر در آسمان باعث مي شود. دامنه تغييرات دماي هوا در اين مناطق بسيار زياد شود . در تابستان تابش آفتاب در طول روز سطح زمين را تا 70 درجه سانتي گراد گرم ميكند. در حالي كه هنگام شب دماي سطح زمين به سرعت كاهش ميابد و به 15 درجه سانتي گراد يا پايين تر مي رسد. البته اين نوسان دماي هوا كمتر است ولي در هر حال ميزان تغييرات آن به 20 درجه سانتي گراد مي رسد . دماي هوا در روزهاي گرم تابستان به 40 تا 50 درجه سانتي گراد و در شبه به 15 درجه سانتي گراد مي رسد. در فلا ت مركزي كه بزرگترين منطقه ايران است و اطراف آن ناهمواريهاي مرتفعي محصور كرده صرف نظر از حاشيه متصل به ارتفاعات و برخي حوزه هاي مستقل داخلي شرايط آب و هوايي گرم و خشك است . از جمله مشخصه هاي آن زمستانهاي سخت و سرد و تابستانهاي گرم وخشك است با توجه به وضعيت پراكندگي ناهمواريهاي جغرافيايي در فلات مركزي مي توان دو منطقه آب و هوايي و متمايز يعني نيمه بياباني را در آن تشخيص داد.
منطقه نيمه بياباني
دامنه ها و كوه پايه هاي ارتفاعات شمالي ‚ غربي و جنوبي كه به داخل فلات ختم مي شوند و و كوه هاي منفرد مركزي و ارتفاعات نامنظم شرقي فلات كه حوزه هاي مستقل يا نيمه مستقلي به وجود آورده اند به دليل ارتفاعاتشان نسبت به چاله هاي مركزي يا محلي از رطوبت باد هاي مرطوبي كه از فراز آنها مي گذرد تا حدودي استفاده مي كنند و نسبت به چاله هاي اصلي‚ اقليمي نسبتا معتدلي به وجود مي آورند. البته هر چه از غرب يه شرق نزديك مي شويم اثر بادهاي مرطوب كاهش و خشكي هوا افزايش مي يابد.
منطقه بياباني
چاله هاي پست مركزي‚ شرقي و جنوب شرقي ايران داراي آب و هواي خشك بياباني است البته اين مناطق به علت فقدان ايستگاه هاي هوا شناسي ‚ناشناخته ترين مناطق ايران هستند .از ويژگي هاي آب و هوايي اين مناطق اختلاف زياد درجه حرارت هواي تابستان و زمستان ‚ همچنين اختلاف زياد درجه حرارت هواي شب و روز در تابستان است .منطقه دشت لوت كمترين ميزان رطوبت نسبي در ايران را دارد ‚ كه به احتمال قريب به يقين گرم ترين منطقه آن نيز محسوب مي شود .براي مثال شهرهاي تهران ‚ مشهد‚اصفهان و شيراز از جمله مناطق نيمه بياباني و شهرهايي چون زاهدان و يزد از جمله مناطق بياباني محسوب مي شوند .
اقليم گرم و مرطوب(سواحل جنوبي )
سواحل جنوبي ايران كه به وسيله رشته كوه هاي زاگرس از فلات مركزي جدا شده اند ‚ اقليم گرم و مرطب كشور را تشكيل مي دهند. از ويژگي هاي اين اقليم تابستانهاي بسيار گرم و مرطوب و زمستانهاي معتدل است در اين مناطق حداكثر دماي هوا در تابستان به 35 تا 40 درجه سانتي گراد و حداكثر رطوبت نسبي آن به 70درصد مي رسد. در اين اقليم ‚ رطوبت هوا در تمام فصل هاي سال زياد است و به همين دليل ‚ اختلاف درجه حرارت هوا در شب و روز و در فصل هاي مختلف كم است . در اين مناطق ‚ تفاوت دماي هواي سطح خشكي و سطح دريا باعث به وجود آمدن نسيم هاي دريا مي شود ولي اين نسيم ها به نوار باريك ساحلي محدود مي شوند و هوا در مناطق داخلي ‚آرام و سرعت باد - در صورتي كه وجود داشته باشد - بسيار كم است . از ديگر ويژگي هاي اين اقليم ‚ شدت زياد تابش آفتاب است كه در هواي مرطوب اين ناحيه باعث خيرگي و ناراحتي چشم مي شود. البته شدت پرتوهاي خورشيدي مستقيم و پراكنده ي دريافت شده ‚ به وضعيت هوا بستگي دارد. وقتي آسمان ابري وشيري رنگ است شدت تابش پرتو پراكنش يافته به حداكثر ميزان ممكن مي رسد . وروشنايي بسيار زياد آن چشم را آزار مي دهد . مقدار پرتو منعكس شده از زمين نيز ‚ به وضعيت ابري بود آسمان و نوع پوشش زمين بستگي دارد . وقتي آسمان ابري يا سطح زمين پوشيده از گياه باشد ‚ اين مقدار به حداقل مي رسد . ولي اگر هوا صاف يا زمين باير باشد . مقدار پرتو منعكس شده از سطح زمين به حداكثر ميزان ممكن خواهد رسيد. شهرهاي بندر عباس‚ جاسك‚ آبادان و اهواز ازجمله شهرهاي اين اقليم است كه به نسبت قرار گرفتن در سواحل مختلف و فاصله اي كه از دريا دارند ‚ از نظر گرما و رطوبت هوا و ميزان بارندگي با آن متفاوت اند. به طور كلي ميزان بارندگي در سواحل خليج فارس بيشتر و منظم تر است. در حالي كه سواحل درياي عمان تحت تاثير باد هاي موسمي اقيانوس هند قرار دارد‚ داراي بارانهاي نا منظم و خشك سالي هاي فراوان است.
تقسيمات اقليم و تيپولوژي معماري
ويژگي هاي اقليمي بومي مناطق مرطوب
معماري بومي اين مناطق كه بيشتر كرانه هاي درياي خزر و دامنه هاي شمالي كوه هاي البرز را شامل مي شود .به طور كلي داراي ويژگي هاي زير است :
1- در نواحي بسيار مرطوب كرانه هاي نزديك به دريا براي حفاظت ساختمان از رطوبت بيش از حد زمين ‚خانه ها بر روي پايه هاي چوبي ساخته شده اند . ولي در دامنه هاي كوه ها كه رطوبت كمتر است معمولا خانه ها بر روي پايه هايي از سنگ وگل ‚و در پايه اي از موارد بر روي گربه روها بنا شده اند .
2- براي حفاظت اتاق ها از باران ‚ ايوانك هاي عريض و سر پوشيده اي در اطراف اتاق ها ساخته اند اين فضا ها ‚ در بسياري از ماه هاي سال براي كار و استراحت و در پاره اي از موارد براي نگه داري محصولات كشارزي مورد استفاده قرار مي گيرد .
3- بيشتر ساختمانها با مصالحي با حداقل ظرفيت حرارتي بنا شده اند و در صورت استفاده از مصالح ساختماني سنگين ضخامت آنها در حداقل ميزان ممكن حفظ شده است .(در اين مناطق بهتر است از مصالح ساختماني سبك استفاده شود. چون زماني كه نوسان دماي روزانه ي ها كم است ذخيره حرارت هيچ اهميتي ندارد و علاوه بر اين مصالح ساختماني سنگين تا حدود زيادي تاثير تهويه و كوران را كه يكي از ضروريات در اين منطقه است را كاهش مي دهند .)
4- در تمام ساختمانهاي اين مناطق‚ بدون استثنا از كوران و تهويه ي طبيعي استفاده مي شود .به طور كلي پلانها گسترده و باز و فرم كالبدي آنها بيشتر شكل دهي هندسي ‚ طويل و باريك است. و به منظور حداكثر استفاده از وزش بادهاي شديد در ايجاد تهويه طبيعي در داخل اتاقها جهت قرار گيري ساختمانها با تجه به جهت وزش نسيم هاي دريا تعيين شده است .در نقاطي كه باد شديد و طولاني مي وزد قسمت هاي رو به باد ساختمان كاملا بسته است.
5- به منظور استفاده هر چه بيشتر از جريان هوا همچنين به دليل فراواني آب و امكان دسترسي به آن در هر نقطه ‚ ساختمانها به صورت غير متمركز و پراكنده در مجموعه سازمان دهي شده است .
6- به دليل بارندگي زياد در اين مناطق بام ها شيب دار است و شيب بيشتر آنها تند است .
ويژگي معماري بومي مناطق گرم و خشك
1- به طور كلي در اين مناطق ساختمانها با مصالحي از جمله خشت وگل كه ظرفيت حرارتي زيادي دارند بنا شده اند . در مناطقي كه شرايط آب وهوايي بسيار حاد است با ساختن خانه ها در دل تپه ها يا زير زمين زمان تاخير را به بي نهايت رسانده اند و بدين وسيله از شرايط حرارتي متعادل عميق زمين استفاده كرده اند .
2- پلان سختمانه تا حد امكان متراكم و فشرده است و تا حد ممكن تلاش شده سطح خارجي ساختمان نسبت به حجم آن كم با شد اين تراكم و فشردگي پلان خانه ها ميزان تبادل حرارت از طريق جداره داخلي ساختمان را چه در تابستان و چه در زمستان به حداقل مي رساند و در نتيجه تا حد زيادي از نفوذ حرارت به داخل ساختمان در تابستان و اتلاف آن در زمستان جلوگيري مي كند .
3- ساختمان ها معمولا در بافت هاي متراكم و مجموعه هاي بسيار فشرده بنا شده اند . بدين ترتيب تلاش شده ست بيشترين شايه ممكن بر سطوح خارجي ايجاد شود به دليل تراكم و فشردگي مجموعه‚ توده كل مصالح ساختماني افزايش يافته و زمان تاخير به حد مطلوب رسيده است.
4- در بيشتر نواحي اين مناطق به دليل بارندگي كم و در نتيجه كمبود چوب‚ سقف ساختمان به شكل خرپشته‚ طاق يا گنبد بدون هيچ اسكلتي از خشت خام و گل ساخته شده است البته در مناطق نيمه بياباني به دليل اعتدال نسبي هوا و وجود چوب نسبتا كافي بيشتر بام ها از چوب به شكل مسطح ساخته شده است .
5- به منظور كاهش هرچه بيشتر حرارت ايجاد شده ‚در ديوار ها دراثر تابش آفتاب بر آنها ‚ معمولاسطوح خارجي سفيد كاري شده است .
6- در اين مناطق تعداد و مساحت پنجره ساختمانها به حداقل ميزان ممكن كاهش يافته و براي جلوگيري از پرتوهاي منعكس شده از سطح زمين اطراف ‚ پنجره ها در قسمت هاي فوقاني ديوارها تعبيه شده است .
7- در مناطق گرم وخشك بر خلاف مناطق گرم و مرطوب سعي شده از ايجاد كوران و ورود هواي خارجي به داخل ساختمان از طريق پنجره ها يا قسمت هاي باز شو به ويژه در هواي گرم جلوگيري شود ولي تدابير ديگري از جمله ايجاد باد گير براي خنك سازي هوا ي داخلي به صورت طبيعي انديشيده شده كه بسيار موثر است .
8- استفاده از حياطهاي داخلي درخت كاري شده معطوف ساختن فضاهاي زندگي به اين حياط ها‚ از عمده ترين ويژگي معماري در مناطق گرم و خشك است. حياط هاي داخلي شامل درخت ‚ حوض و سطح گياه كاري شده است .يكي از موثرترين عوامل ايجاد رطوبت د مناطق خشك اهميت فراواني دارد محسوب مي شود. اتاق هايي كه فقط به اين حياط ها باز مي شوند . در برابر باد و طوفان شن كه معمولا در مناطق كويري مي وزد همچنين در برابر بادهاي سرد زمستاني حفاظت مي شوند.
9- جهت قرار گيري ساختمان در اين مناطق ‚ جنوب تا جنوب شرقي است. اين جهت ها براي به حداقل رساندن نفوذ حرارت ناشي از تابش آفتاب در بعدازظهر به داخل ساختمان مناسب ترين جهت محسوب مي شود.
ويژگي معماري بومي مناطق سرد
دراين مناطق سعي شده به شكل طبيعي يابااستفاده از بخاري هاي بزرگ گرماي ناشي از(حضور)افراد‚ پخت وپزياحتي حيوانات ساختمان گرم شود.اصول كلي كه در معماري بومي اين مناطق رعايت شده عبارتند از :
1- استفاده از پلانهاي متراكم و فشرده
2- به حداقل رساندن سطح خارجي در برابر حجم مورد پوشش
3- استفاده از مصالحي با ظرفيت و عايق حرارتي خوب
4- به حاقل رساندن ميزان تعويض هواي داخلي و تهويه ي طبيعي و در نتيجه جلو گيري از ايجاد سوز در داخل و خروج حرارت داخلي به خارج از ساختمان
5- انتخاب بام هاي مسطح و نگهداري برف بر روي بام به عنوان عايق حرارتي
تنها تفاوت بين معماري اين مناطق و مناطق گرم وخشك تمايل وضرورت استفاده از حرارت ناشي از تابش آفتاب در داخل ساختمان در فصل زمستان است البته اين نياز معمولا تحت الشعاع تاثير باد و سرماي ناشي از وزش آن درساختمان قرار مي گيرد در مجموع سعي شده سطح خارجي در حداقل ممكن نگه داشته شود ولي در هر صورت براي استفاده از انرژي حرارتي حاصل از تابش آفتاب پوشش سطح خارجي به رنگ تيره انتخاب شده و ابعاد پنجره ها نيز نسبت به مناطق گرم وخشك افزايش يافته است..
ويژگي معماري بومي مناطق گرم ومرطوب
اصول آن تا حدي مانند مناطق معتدل و مرطوب است .به طور خلاصه عبارتند از :
1- استفاده از مصالح ساختماني با ظرفيت حرارتي كم
2- قرار دادن ساختمان در سايه ي كامل كه ايوانهاي عريض و سر پوشيده اي كه هم از نفوذ باران جلوگيري و سايه كاملي بر روي ديواره هاي اتاق ها مي اندازد استفاده شده است..
3- در مناطق نزديك به دريا براي استفاده از نسيم خنك دريا از باد گيرهاي بزرگ استفاده شده است و بيشتر اين ساختمان ها داراي بادگيراند .و در مناطق دور كه كمتر تحت تاثير دريا اند باد گير كوچك و كوتاه يا بادگير ندارند.
4- در مناطق گرم و مرطوب به دليل گرما و رطوبت زيادهوا ميزان تهويه طبيعي اهميت چنداني ندارد و پيش بيني هاي لازم در مورد ايجاد كوران در داخل ساختمان به عمل نيامده است.
تقسيمات چهار گانه اقليم ايران:
1- اقليم معتدل و مرطوب (سواحل جنوبي درياي خزر )
2- اقليم سرد( كوهستاني غربي)
3- اقليم گرم و خشك(فلات مركزي )
4- اقليم گرم و مرطوب (سواحل جنوبي)
اقليم معتدل و مرطوب (سواحل درياي خزر)
سواحل درياي خزر با آب و هواي معتدل و بارندگي فراوان‚ از جمله مناطق معتدل محسوب مي شود. اين منطقه كه به صورت نواري بين دو رشته كوه هاي البرز و درياي خزر محصور شده از جلگه هاي پستي تشكيل شده است كه هر چه به طرف شرق پيشروي مي كند ‚رطوبت و اعتدال هواي آن كاهش مي يابد . در حقيقت‚ رشته كوه هاي البرز كه حد فاصل دو آب و هواي متضاد هستند ‚جلگه هاي پست خزر را از فلات مركزي جدا مي كنند. از جمله ويژگي هاي اين اقليم ‚رطوبت زياد هوا و اعتدال درجه حرارت آن است . دماي هوا در روزهاي تابستان معمولا بين 25 تا 30 درجه سانتي گراد و شب ها بين 20 تا 23 درجه سانتي گراد و در زمستان معمولا بالاي صفر است . در اين منطقه‚ بارندگي بسيار زياد و در تابستان به صورت رگبار است.شهر هاي رشت‚بندر انزلي ‚بابلسر و گرگان در اين منطقه قرار دارند.
اقليم سرد (كوهستان هاي غربي)
كوهستانهاي غربي ‚ كه دامنه هاي غربي رشته كوهاي مركزي ايران را شامل مي شوند با توجه به اين كه ميانگين دماي هوا در گرمترين ماه سال در آنها بيش از 10 و ميانگين حداقل دماي هوا در سرد ترين ماه كمتر از 3- درجه سانتي گراد است‚ از جمله مناطق سردسير محسوب مي شوند. سلسله كوه هاي غربي ‚ همچون سدي مانع نفوذ هواي مرطوب مديترانه به داخل فلات ايران مي شوند و رطوبت هوا را در دامنه هاي خود نگه مي دارند. از ويژگي هي اين اقليم ‚ گرماي شديد دره ها در فصل تابستان و اعتدال آنها در فصل زمستان است . مقدار و شدت تابش آفتاب اين منطقه در فصل تابستان زياد و در فصل زمستان بسيار كم است .
زمستانها طولاني سرد و سخت بوده چندين ماه از سال زمين پوشيده از يخ است . در سراسر اين منطقه از آذربايجان تا فارس‚ زمستانها به شدت سرد است. سرما از اوايل آذرماه شروع مي شود و تا آخر فروردين ماه كم و بيش ادامه ميابد. ميزان بارندگي در تابستان كم و در زمستان زياد است و بيشتر به صورت برف مي بارد. برفهاي پياپي بيشتر قله ها را مي پوشاند و در ارتفاعات بيش از3000متر ‚ همواره برف مي بارد . به طور كلي در اين منطقه ‚ فصل بهار كوتاه است و زمستان و تابستان را از هم جدا مي كند. شهرهاي تبريز ‚ اروميه‚سنندج و همدان در اين اقليم قرار دارند.
اقليم گرم و خشك (فلات مركزي)
در اين اقليم كه بيشتر مناطق نيمه استوايي را شامل مي شود ‚ به دليل وزش بادهاي مهاجر كه از جنوب غربي و شمال غربي به طرف استوا در حركتند ‚ هوا بسيار خشك است . اين بادها هنگام عبور از قاره هاي بزرگ ‚ بيشتر رطوبت خود را از دست مي دهند . علا وه بر اين ‚ در مناطق نيمه استوايي كه جزء مناطق پرفشار هستند هوا به دليل حركت از قسمت هاي بالايي اتمسفر به پايين گرم و خشك ميشود.
توجه به خشكي هوا در اين مناطق كه با ويژگي هاي ديگري همراه است ‚ از نظر تامين آسايش انسان و در نتيجه طراحي ساختمان ‚اهميت فراواني دارد.
تابش مستقيم دراين منطقه شديد است و700تا800كيلوكالري درهرساعت مترمربع درسطوح افقي انرژي توليد ميكند وبا افزايش پرتومنعكس شده ازسطوح بايرزمين شدت ان بيشترمي شود.اسمان اين مناطق دربيشتر مواقع سا ل ابر است.ولي معمولا بعدازظهرها دراثرگرم شدن وحركت لايه هاي هواي نزديك به زمين مه وطوفان گردوغبارپديد مي آيد. رطوبت كم و نبود ابر در آسمان باعث مي شود. دامنه تغييرات دماي هوا در اين مناطق بسيار زياد شود . در تابستان تابش آفتاب در طول روز سطح زمين را تا 70 درجه سانتي گراد گرم ميكند. در حالي كه هنگام شب دماي سطح زمين به سرعت كاهش ميابد و به 15 درجه سانتي گراد يا پايين تر مي رسد. البته اين نوسان دماي هوا كمتر است ولي در هر حال ميزان تغييرات آن به 20 درجه سانتي گراد مي رسد . دماي هوا در روزهاي گرم تابستان به 40 تا 50 درجه سانتي گراد و در شبه به 15 درجه سانتي گراد مي رسد. در فلا ت مركزي كه بزرگترين منطقه ايران است و اطراف آن ناهمواريهاي مرتفعي محصور كرده صرف نظر از حاشيه متصل به ارتفاعات و برخي حوزه هاي مستقل داخلي شرايط آب و هوايي گرم و خشك است . از جمله مشخصه هاي آن زمستانهاي سخت و سرد و تابستانهاي گرم وخشك است با توجه به وضعيت پراكندگي ناهمواريهاي جغرافيايي در فلات مركزي مي توان دو منطقه آب و هوايي و متمايز يعني نيمه بياباني را در آن تشخيص داد.
منطقه نيمه بياباني
دامنه ها و كوه پايه هاي ارتفاعات شمالي ‚ غربي و جنوبي كه به داخل فلات ختم مي شوند و و كوه هاي منفرد مركزي و ارتفاعات نامنظم شرقي فلات كه حوزه هاي مستقل يا نيمه مستقلي به وجود آورده اند به دليل ارتفاعاتشان نسبت به چاله هاي مركزي يا محلي از رطوبت باد هاي مرطوبي كه از فراز آنها مي گذرد تا حدودي استفاده مي كنند و نسبت به چاله هاي اصلي‚ اقليمي نسبتا معتدلي به وجود مي آورند. البته هر چه از غرب يه شرق نزديك مي شويم اثر بادهاي مرطوب كاهش و خشكي هوا افزايش مي يابد.
منطقه بياباني
چاله هاي پست مركزي‚ شرقي و جنوب شرقي ايران داراي آب و هواي خشك بياباني است البته اين مناطق به علت فقدان ايستگاه هاي هوا شناسي ‚ناشناخته ترين مناطق ايران هستند .از ويژگي هاي آب و هوايي اين مناطق اختلاف زياد درجه حرارت هواي تابستان و زمستان ‚ همچنين اختلاف زياد درجه حرارت هواي شب و روز در تابستان است .منطقه دشت لوت كمترين ميزان رطوبت نسبي در ايران را دارد ‚ كه به احتمال قريب به يقين گرم ترين منطقه آن نيز محسوب مي شود .براي مثال شهرهاي تهران ‚ مشهد‚اصفهان و شيراز از جمله مناطق نيمه بياباني و شهرهايي چون زاهدان و يزد از جمله مناطق بياباني محسوب مي شوند .
اقليم گرم و مرطوب(سواحل جنوبي )
سواحل جنوبي ايران كه به وسيله رشته كوه هاي زاگرس از فلات مركزي جدا شده اند ‚ اقليم گرم و مرطب كشور را تشكيل مي دهند. از ويژگي هاي اين اقليم تابستانهاي بسيار گرم و مرطوب و زمستانهاي معتدل است در اين مناطق حداكثر دماي هوا در تابستان به 35 تا 40 درجه سانتي گراد و حداكثر رطوبت نسبي آن به 70درصد مي رسد. در اين اقليم ‚ رطوبت هوا در تمام فصل هاي سال زياد است و به همين دليل ‚ اختلاف درجه حرارت هوا در شب و روز و در فصل هاي مختلف كم است . در اين مناطق ‚ تفاوت دماي هواي سطح خشكي و سطح دريا باعث به وجود آمدن نسيم هاي دريا مي شود ولي اين نسيم ها به نوار باريك ساحلي محدود مي شوند و هوا در مناطق داخلي ‚آرام و سرعت باد - در صورتي كه وجود داشته باشد - بسيار كم است . از ديگر ويژگي هاي اين اقليم ‚ شدت زياد تابش آفتاب است كه در هواي مرطوب اين ناحيه باعث خيرگي و ناراحتي چشم مي شود. البته شدت پرتوهاي خورشيدي مستقيم و پراكنده ي دريافت شده ‚ به وضعيت هوا بستگي دارد. وقتي آسمان ابري وشيري رنگ است شدت تابش پرتو پراكنش يافته به حداكثر ميزان ممكن مي رسد . وروشنايي بسيار زياد آن چشم را آزار مي دهد . مقدار پرتو منعكس شده از زمين نيز ‚ به وضعيت ابري بود آسمان و نوع پوشش زمين بستگي دارد . وقتي آسمان ابري يا سطح زمين پوشيده از گياه باشد ‚ اين مقدار به حداقل مي رسد . ولي اگر هوا صاف يا زمين باير باشد . مقدار پرتو منعكس شده از سطح زمين به حداكثر ميزان ممكن خواهد رسيد. شهرهاي بندر عباس‚ جاسك‚ آبادان و اهواز ازجمله شهرهاي اين اقليم است كه به نسبت قرار گرفتن در سواحل مختلف و فاصله اي كه از دريا دارند ‚ از نظر گرما و رطوبت هوا و ميزان بارندگي با آن متفاوت اند. به طور كلي ميزان بارندگي در سواحل خليج فارس بيشتر و منظم تر است. در حالي كه سواحل درياي عمان تحت تاثير باد هاي موسمي اقيانوس هند قرار دارد‚ داراي بارانهاي نا منظم و خشك سالي هاي فراوان است.
تقسيمات اقليم و تيپولوژي معماري
ويژگي هاي اقليمي بومي مناطق مرطوب
معماري بومي اين مناطق كه بيشتر كرانه هاي درياي خزر و دامنه هاي شمالي كوه هاي البرز را شامل مي شود .به طور كلي داراي ويژگي هاي زير است :
1- در نواحي بسيار مرطوب كرانه هاي نزديك به دريا براي حفاظت ساختمان از رطوبت بيش از حد زمين ‚خانه ها بر روي پايه هاي چوبي ساخته شده اند . ولي در دامنه هاي كوه ها كه رطوبت كمتر است معمولا خانه ها بر روي پايه هايي از سنگ وگل ‚و در پايه اي از موارد بر روي گربه روها بنا شده اند .
2- براي حفاظت اتاق ها از باران ‚ ايوانك هاي عريض و سر پوشيده اي در اطراف اتاق ها ساخته اند اين فضا ها ‚ در بسياري از ماه هاي سال براي كار و استراحت و در پاره اي از موارد براي نگه داري محصولات كشارزي مورد استفاده قرار مي گيرد .
3- بيشتر ساختمانها با مصالحي با حداقل ظرفيت حرارتي بنا شده اند و در صورت استفاده از مصالح ساختماني سنگين ضخامت آنها در حداقل ميزان ممكن حفظ شده است .(در اين مناطق بهتر است از مصالح ساختماني سبك استفاده شود. چون زماني كه نوسان دماي روزانه ي ها كم است ذخيره حرارت هيچ اهميتي ندارد و علاوه بر اين مصالح ساختماني سنگين تا حدود زيادي تاثير تهويه و كوران را كه يكي از ضروريات در اين منطقه است را كاهش مي دهند .)
4- در تمام ساختمانهاي اين مناطق‚ بدون استثنا از كوران و تهويه ي طبيعي استفاده مي شود .به طور كلي پلانها گسترده و باز و فرم كالبدي آنها بيشتر شكل دهي هندسي ‚ طويل و باريك است. و به منظور حداكثر استفاده از وزش بادهاي شديد در ايجاد تهويه طبيعي در داخل اتاقها جهت قرار گيري ساختمانها با تجه به جهت وزش نسيم هاي دريا تعيين شده است .در نقاطي كه باد شديد و طولاني مي وزد قسمت هاي رو به باد ساختمان كاملا بسته است.
5- به منظور استفاده هر چه بيشتر از جريان هوا همچنين به دليل فراواني آب و امكان دسترسي به آن در هر نقطه ‚ ساختمانها به صورت غير متمركز و پراكنده در مجموعه سازمان دهي شده است .
6- به دليل بارندگي زياد در اين مناطق بام ها شيب دار است و شيب بيشتر آنها تند است .
ويژگي معماري بومي مناطق گرم و خشك
1- به طور كلي در اين مناطق ساختمانها با مصالحي از جمله خشت وگل كه ظرفيت حرارتي زيادي دارند بنا شده اند . در مناطقي كه شرايط آب وهوايي بسيار حاد است با ساختن خانه ها در دل تپه ها يا زير زمين زمان تاخير را به بي نهايت رسانده اند و بدين وسيله از شرايط حرارتي متعادل عميق زمين استفاده كرده اند .
2- پلان سختمانه تا حد امكان متراكم و فشرده است و تا حد ممكن تلاش شده سطح خارجي ساختمان نسبت به حجم آن كم با شد اين تراكم و فشردگي پلان خانه ها ميزان تبادل حرارت از طريق جداره داخلي ساختمان را چه در تابستان و چه در زمستان به حداقل مي رساند و در نتيجه تا حد زيادي از نفوذ حرارت به داخل ساختمان در تابستان و اتلاف آن در زمستان جلوگيري مي كند .
3- ساختمان ها معمولا در بافت هاي متراكم و مجموعه هاي بسيار فشرده بنا شده اند . بدين ترتيب تلاش شده ست بيشترين شايه ممكن بر سطوح خارجي ايجاد شود به دليل تراكم و فشردگي مجموعه‚ توده كل مصالح ساختماني افزايش يافته و زمان تاخير به حد مطلوب رسيده است.
4- در بيشتر نواحي اين مناطق به دليل بارندگي كم و در نتيجه كمبود چوب‚ سقف ساختمان به شكل خرپشته‚ طاق يا گنبد بدون هيچ اسكلتي از خشت خام و گل ساخته شده است البته در مناطق نيمه بياباني به دليل اعتدال نسبي هوا و وجود چوب نسبتا كافي بيشتر بام ها از چوب به شكل مسطح ساخته شده است .
5- به منظور كاهش هرچه بيشتر حرارت ايجاد شده ‚در ديوار ها دراثر تابش آفتاب بر آنها ‚ معمولاسطوح خارجي سفيد كاري شده است .
6- در اين مناطق تعداد و مساحت پنجره ساختمانها به حداقل ميزان ممكن كاهش يافته و براي جلوگيري از پرتوهاي منعكس شده از سطح زمين اطراف ‚ پنجره ها در قسمت هاي فوقاني ديوارها تعبيه شده است .
7- در مناطق گرم وخشك بر خلاف مناطق گرم و مرطوب سعي شده از ايجاد كوران و ورود هواي خارجي به داخل ساختمان از طريق پنجره ها يا قسمت هاي باز شو به ويژه در هواي گرم جلوگيري شود ولي تدابير ديگري از جمله ايجاد باد گير براي خنك سازي هوا ي داخلي به صورت طبيعي انديشيده شده كه بسيار موثر است .
8- استفاده از حياطهاي داخلي درخت كاري شده معطوف ساختن فضاهاي زندگي به اين حياط ها‚ از عمده ترين ويژگي معماري در مناطق گرم و خشك است. حياط هاي داخلي شامل درخت ‚ حوض و سطح گياه كاري شده است .يكي از موثرترين عوامل ايجاد رطوبت د مناطق خشك اهميت فراواني دارد محسوب مي شود. اتاق هايي كه فقط به اين حياط ها باز مي شوند . در برابر باد و طوفان شن كه معمولا در مناطق كويري مي وزد همچنين در برابر بادهاي سرد زمستاني حفاظت مي شوند.
9- جهت قرار گيري ساختمان در اين مناطق ‚ جنوب تا جنوب شرقي است. اين جهت ها براي به حداقل رساندن نفوذ حرارت ناشي از تابش آفتاب در بعدازظهر به داخل ساختمان مناسب ترين جهت محسوب مي شود.
ويژگي معماري بومي مناطق سرد
دراين مناطق سعي شده به شكل طبيعي يابااستفاده از بخاري هاي بزرگ گرماي ناشي از(حضور)افراد‚ پخت وپزياحتي حيوانات ساختمان گرم شود.اصول كلي كه در معماري بومي اين مناطق رعايت شده عبارتند از :
1- استفاده از پلانهاي متراكم و فشرده
2- به حداقل رساندن سطح خارجي در برابر حجم مورد پوشش
3- استفاده از مصالحي با ظرفيت و عايق حرارتي خوب
4- به حاقل رساندن ميزان تعويض هواي داخلي و تهويه ي طبيعي و در نتيجه جلو گيري از ايجاد سوز در داخل و خروج حرارت داخلي به خارج از ساختمان
5- انتخاب بام هاي مسطح و نگهداري برف بر روي بام به عنوان عايق حرارتي
تنها تفاوت بين معماري اين مناطق و مناطق گرم وخشك تمايل وضرورت استفاده از حرارت ناشي از تابش آفتاب در داخل ساختمان در فصل زمستان است البته اين نياز معمولا تحت الشعاع تاثير باد و سرماي ناشي از وزش آن درساختمان قرار مي گيرد در مجموع سعي شده سطح خارجي در حداقل ممكن نگه داشته شود ولي در هر صورت براي استفاده از انرژي حرارتي حاصل از تابش آفتاب پوشش سطح خارجي به رنگ تيره انتخاب شده و ابعاد پنجره ها نيز نسبت به مناطق گرم وخشك افزايش يافته است..
ويژگي معماري بومي مناطق گرم ومرطوب
اصول آن تا حدي مانند مناطق معتدل و مرطوب است .به طور خلاصه عبارتند از :
1- استفاده از مصالح ساختماني با ظرفيت حرارتي كم
2- قرار دادن ساختمان در سايه ي كامل كه ايوانهاي عريض و سر پوشيده اي كه هم از نفوذ باران جلوگيري و سايه كاملي بر روي ديواره هاي اتاق ها مي اندازد استفاده شده است..
3- در مناطق نزديك به دريا براي استفاده از نسيم خنك دريا از باد گيرهاي بزرگ استفاده شده است و بيشتر اين ساختمان ها داراي بادگيراند .و در مناطق دور كه كمتر تحت تاثير دريا اند باد گير كوچك و كوتاه يا بادگير ندارند.
4- در مناطق گرم و مرطوب به دليل گرما و رطوبت زيادهوا ميزان تهويه طبيعي اهميت چنداني ندارد و پيش بيني هاي لازم در مورد ايجاد كوران در داخل ساختمان به عمل نيامده است.
تقسيمات چهار گانه اقليم ايران:
1- اقليم معتدل و مرطوب (سواحل جنوبي درياي خزر )
2- اقليم سرد( كوهستاني غربي)
3- اقليم گرم و خشك(فلات مركزي )
4- اقليم گرم و مرطوب (سواحل جنوبي)
اقليم معتدل و مرطوب (سواحل درياي خزر)
سواحل درياي خزر با آب و هواي معتدل و بارندگي فراوان‚ از جمله مناطق معتدل محسوب مي شود. اين منطقه كه به صورت نواري بين دو رشته كوه هاي البرز و درياي خزر محصور شده از جلگه هاي پستي تشكيل شده است كه هر چه به طرف شرق پيشروي مي كند ‚رطوبت و اعتدال هواي آن كاهش مي يابد . در حقيقت‚ رشته كوه هاي البرز كه حد فاصل دو آب و هواي متضاد هستند ‚جلگه هاي پست خزر را از فلات مركزي جدا مي كنند. از جمله ويژگي هاي اين اقليم ‚رطوبت زياد هوا و اعتدال درجه حرارت آن است . دماي هوا در روزهاي تابستان معمولا بين 25 تا 30 درجه سانتي گراد و شب ها بين 20 تا 23 درجه سانتي گراد و در زمستان معمولا بالاي صفر است . در اين منطقه‚ بارندگي بسيار زياد و در تابستان به صورت رگبار است.شهر هاي رشت‚بندر انزلي ‚بابلسر و گرگان در اين منطقه قرار دارند.
اقليم سرد (كوهستان هاي غربي)
كوهستانهاي غربي ‚ كه دامنه هاي غربي رشته كوهاي مركزي ايران را شامل مي شوند با توجه به اين كه ميانگين دماي هوا در گرمترين ماه سال در آنها بيش از 10 و ميانگين حداقل دماي هوا در سرد ترين ماه كمتر از 3- درجه سانتي گراد است‚ از جمله مناطق سردسير محسوب مي شوند. سلسله كوه هاي غربي ‚ همچون سدي مانع نفوذ هواي مرطوب مديترانه به داخل فلات ايران مي شوند و رطوبت هوا را در دامنه هاي خود نگه مي دارند. از ويژگي هي اين اقليم ‚ گرماي شديد دره ها در فصل تابستان و اعتدال آنها در فصل زمستان است . مقدار و شدت تابش آفتاب اين منطقه در فصل تابستان زياد و در فصل زمستان بسيار كم است .
زمستانها طولاني سرد و سخت بوده چندين ماه از سال زمين پوشيده از يخ است . در سراسر اين منطقه از آذربايجان تا فارس‚ زمستانها به شدت سرد است. سرما از اوايل آذرماه شروع مي شود و تا آخر فروردين ماه كم و بيش ادامه ميابد. ميزان بارندگي در تابستان كم و در زمستان زياد است و بيشتر به صورت برف مي بارد. برفهاي پياپي بيشتر قله ها را مي پوشاند و در ارتفاعات بيش از3000متر ‚ همواره برف مي بارد . به طور كلي در اين منطقه ‚ فصل بهار كوتاه است و زمستان و تابستان را از هم جدا مي كند. شهرهاي تبريز ‚ اروميه‚سنندج و همدان در اين اقليم قرار دارند.
اقليم گرم و خشك (فلات مركزي)
در اين اقليم كه بيشتر مناطق نيمه استوايي را شامل مي شود ‚ به دليل وزش بادهاي مهاجر كه از جنوب غربي و شمال غربي به طرف استوا در حركتند ‚ هوا بسيار خشك است . اين بادها هنگام عبور از قاره هاي بزرگ ‚ بيشتر رطوبت خود را از دست مي دهند . علا وه بر اين ‚ در مناطق نيمه استوايي كه جزء مناطق پرفشار هستند هوا به دليل حركت از قسمت هاي بالايي اتمسفر به پايين گرم و خشك ميشود.
توجه به خشكي هوا در اين مناطق كه با ويژگي هاي ديگري همراه است ‚ از نظر تامين آسايش انسان و در نتيجه طراحي ساختمان ‚اهميت فراواني دارد.
تابش مستقيم دراين منطقه شديد است و700تا800كيلوكالري درهرساعت مترمربع درسطوح افقي انرژي توليد ميكند وبا افزايش پرتومنعكس شده ازسطوح بايرزمين شدت ان بيشترمي شود.اسمان اين مناطق دربيشتر مواقع سا ل ابر است.ولي معمولا بعدازظهرها دراثرگرم شدن وحركت لايه هاي هواي نزديك به زمين مه وطوفان گردوغبارپديد مي آيد. رطوبت كم و نبود ابر در آسمان باعث مي شود. دامنه تغييرات دماي هوا در اين مناطق بسيار زياد شود . در تابستان تابش آفتاب در طول روز سطح زمين را تا 70 درجه سانتي گراد گرم ميكند. در حالي كه هنگام شب دماي سطح زمين به سرعت كاهش ميابد و به 15 درجه سانتي گراد يا پايين تر مي رسد. البته اين نوسان دماي هوا كمتر است ولي در هر حال ميزان تغييرات آن به 20 درجه سانتي گراد مي رسد . دماي هوا در روزهاي گرم تابستان به 40 تا 50 درجه سانتي گراد و در شبه به 15 درجه سانتي گراد مي رسد. در فلا ت مركزي كه بزرگترين منطقه ايران است و اطراف آن ناهمواريهاي مرتفعي محصور كرده صرف نظر از حاشيه متصل به ارتفاعات و برخي حوزه هاي مستقل داخلي شرايط آب و هوايي گرم و خشك است . از جمله مشخصه هاي آن زمستانهاي سخت و سرد و تابستانهاي گرم وخشك است با توجه به وضعيت پراكندگي ناهمواريهاي جغرافيايي در فلات مركزي مي توان دو منطقه آب و هوايي و متمايز يعني نيمه بياباني را در آن تشخيص داد.
منطقه نيمه بياباني
دامنه ها و كوه پايه هاي ارتفاعات شمالي ‚ غربي و جنوبي كه به داخل فلات ختم مي شوند و و كوه هاي منفرد مركزي و ارتفاعات نامنظم شرقي فلات كه حوزه هاي مستقل يا نيمه مستقلي به وجود آورده اند به دليل ارتفاعاتشان نسبت به چاله هاي مركزي يا محلي از رطوبت باد هاي مرطوبي كه از فراز آنها مي گذرد تا حدودي استفاده مي كنند و نسبت به چاله هاي اصلي‚ اقليمي نسبتا معتدلي به وجود مي آورند. البته هر چه از غرب يه شرق نزديك مي شويم اثر بادهاي مرطوب كاهش و خشكي هوا افزايش مي يابد.
منطقه بياباني
چاله هاي پست مركزي‚ شرقي و جنوب شرقي ايران داراي آب و هواي خشك بياباني است البته اين مناطق به علت فقدان ايستگاه هاي هوا شناسي ‚ناشناخته ترين مناطق ايران هستند .از ويژگي هاي آب و هوايي اين مناطق اختلاف زياد درجه حرارت هواي تابستان و زمستان ‚ همچنين اختلاف زياد درجه حرارت هواي شب و روز در تابستان است .منطقه دشت لوت كمترين ميزان رطوبت نسبي در ايران را دارد ‚ كه به احتمال قريب به يقين گرم ترين منطقه آن نيز محسوب مي شود .براي مثال شهرهاي تهران ‚ مشهد‚اصفهان و شيراز از جمله مناطق نيمه بياباني و شهرهايي چون زاهدان و يزد از جمله مناطق بياباني محسوب مي شوند .
اقليم گرم و مرطوب(سواحل جنوبي )
سواحل جنوبي ايران كه به وسيله رشته كوه هاي زاگرس از فلات مركزي جدا شده اند ‚ اقليم گرم و مرطب كشور را تشكيل مي دهند. از ويژگي هاي اين اقليم تابستانهاي بسيار گرم و مرطوب و زمستانهاي معتدل است در اين مناطق حداكثر دماي هوا در تابستان به 35 تا 40 درجه سانتي گراد و حداكثر رطوبت نسبي آن به 70درصد مي رسد. در اين اقليم ‚ رطوبت هوا در تمام فصل هاي سال زياد است و به همين دليل ‚ اختلاف درجه حرارت هوا در شب و روز و در فصل هاي مختلف كم است . در اين مناطق ‚ تفاوت دماي هواي سطح خشكي و سطح دريا باعث به وجود آمدن نسيم هاي دريا مي شود ولي اين نسيم ها به نوار باريك ساحلي محدود مي شوند و هوا در مناطق داخلي ‚آرام و سرعت باد - در صورتي كه وجود داشته باشد - بسيار كم است . از ديگر ويژگي هاي اين اقليم ‚ شدت زياد تابش آفتاب است كه در هواي مرطوب اين ناحيه باعث خيرگي و ناراحتي چشم مي شود. البته شدت پرتوهاي خورشيدي مستقيم و پراكنده ي دريافت شده ‚ به وضعيت هوا بستگي دارد. وقتي آسمان ابري وشيري رنگ است شدت تابش پرتو پراكنش يافته به حداكثر ميزان ممكن مي رسد . وروشنايي بسيار زياد آن چشم را آزار مي دهد . مقدار پرتو منعكس شده از زمين نيز ‚ به وضعيت ابري بود آسمان و نوع پوشش زمين بستگي دارد . وقتي آسمان ابري يا سطح زمين پوشيده از گياه باشد ‚ اين مقدار به حداقل مي رسد . ولي اگر هوا صاف يا زمين باير باشد . مقدار پرتو منعكس شده از سطح زمين به حداكثر ميزان ممكن خواهد رسيد. شهرهاي بندر عباس‚ جاسك‚ آبادان و اهواز ازجمله شهرهاي اين اقليم است كه به نسبت قرار گرفتن در سواحل مختلف و فاصله اي كه از دريا دارند ‚ از نظر گرما و رطوبت هوا و ميزان بارندگي با آن متفاوت اند. به طور كلي ميزان بارندگي در سواحل خليج فارس بيشتر و منظم تر است. در حالي كه سواحل درياي عمان تحت تاثير باد هاي موسمي اقيانوس هند قرار دارد‚ داراي بارانهاي نا منظم و خشك سالي هاي فراوان است.
تقسيمات اقليم و تيپولوژي معماري
ويژگي هاي اقليمي بومي مناطق مرطوب
معماري بومي اين مناطق كه بيشتر كرانه هاي درياي خزر و دامنه هاي شمالي كوه هاي البرز را شامل مي شود .به طور كلي داراي ويژگي هاي زير است :
1- در نواحي بسيار مرطوب كرانه هاي نزديك به دريا براي حفاظت ساختمان از رطوبت بيش از حد زمين ‚خانه ها بر روي پايه هاي چوبي ساخته شده اند . ولي در دامنه هاي كوه ها كه رطوبت كمتر است معمولا خانه ها بر روي پايه هايي از سنگ وگل ‚و در پايه اي از موارد بر روي گربه روها بنا شده اند .
2- براي حفاظت اتاق ها از باران ‚ ايوانك هاي عريض و سر پوشيده اي در اطراف اتاق ها ساخته اند اين فضا ها ‚ در بسياري از ماه هاي سال براي كار و استراحت و در پاره اي از موارد براي نگه داري محصولات كشارزي مورد استفاده قرار مي گيرد .
3- بيشتر ساختمانها با مصالحي با حداقل ظرفيت حرارتي بنا شده اند و در صورت استفاده از مصالح ساختماني سنگين ضخامت آنها در حداقل ميزان ممكن حفظ شده است .(در اين مناطق بهتر است از مصالح ساختماني سبك استفاده شود. چون زماني كه نوسان دماي روزانه ي ها كم است ذخيره حرارت هيچ اهميتي ندارد و علاوه بر اين مصالح ساختماني سنگين تا حدود زيادي تاثير تهويه و كوران را كه يكي از ضروريات در اين منطقه است را كاهش مي دهند .)
4- در تمام ساختمانهاي اين مناطق‚ بدون استثنا از كوران و تهويه ي طبيعي استفاده مي شود .به طور كلي پلانها گسترده و باز و فرم كالبدي آنها بيشتر شكل دهي هندسي ‚ طويل و باريك است. و به منظور حداكثر استفاده از وزش بادهاي شديد در ايجاد تهويه طبيعي در داخل اتاقها جهت قرار گيري ساختمانها با تجه به جهت وزش نسيم هاي دريا تعيين شده است .در نقاطي كه باد شديد و طولاني مي وزد قسمت هاي رو به باد ساختمان كاملا بسته است.
5- به منظور استفاده هر چه بيشتر از جريان هوا همچنين به دليل فراواني آب و امكان دسترسي به آن در هر نقطه ‚ ساختمانها به صورت غير متمركز و پراكنده در مجموعه سازمان دهي شده است .
6- به دليل بارندگي زياد در اين مناطق بام ها شيب دار است و شيب بيشتر آنها تند است .
ويژگي معماري بومي مناطق گرم و خشك
1- به طور كلي در اين مناطق ساختمانها با مصالحي از جمله خشت وگل كه ظرفيت حرارتي زيادي دارند بنا شده اند . در مناطقي كه شرايط آب وهوايي بسيار حاد است با ساختن خانه ها در دل تپه ها يا زير زمين زمان تاخير را به بي نهايت رسانده اند و بدين وسيله از شرايط حرارتي متعادل عميق زمين استفاده كرده اند .
2- پلان سختمانه تا حد امكان متراكم و فشرده است و تا حد ممكن تلاش شده سطح خارجي ساختمان نسبت به حجم آن كم با شد اين تراكم و فشردگي پلان خانه ها ميزان تبادل حرارت از طريق جداره داخلي ساختمان را چه در تابستان و چه در زمستان به حداقل مي رساند و در نتيجه تا حد زيادي از نفوذ حرارت به داخل ساختمان در تابستان و اتلاف آن در زمستان جلوگيري مي كند .
3- ساختمان ها معمولا در بافت هاي متراكم و مجموعه هاي بسيار فشرده بنا شده اند . بدين ترتيب تلاش شده ست بيشترين شايه ممكن بر سطوح خارجي ايجاد شود به دليل تراكم و فشردگي مجموعه‚ توده كل مصالح ساختماني افزايش يافته و زمان تاخير به حد مطلوب رسيده است.
4- در بيشتر نواحي اين مناطق به دليل بارندگي كم و در نتيجه كمبود چوب‚ سقف ساختمان به شكل خرپشته‚ طاق يا گنبد بدون هيچ اسكلتي از خشت خام و گل ساخته شده است البته در مناطق نيمه بياباني به دليل اعتدال نسبي هوا و وجود چوب نسبتا كافي بيشتر بام ها از چوب به شكل مسطح ساخته شده است .
5- به منظور كاهش هرچه بيشتر حرارت ايجاد شده ‚در ديوار ها دراثر تابش آفتاب بر آنها ‚ معمولاسطوح خارجي سفيد كاري شده است .
6- در اين مناطق تعداد و مساحت پنجره ساختمانها به حداقل ميزان ممكن كاهش يافته و براي جلوگيري از پرتوهاي منعكس شده از سطح زمين اطراف ‚ پنجره ها در قسمت هاي فوقاني ديوارها تعبيه شده است .
7- در مناطق گرم وخشك بر خلاف مناطق گرم و مرطوب سعي شده از ايجاد كوران و ورود هواي خارجي به داخل ساختمان از طريق پنجره ها يا قسمت هاي باز شو به ويژه در هواي گرم جلوگيري شود ولي تدابير ديگري از جمله ايجاد باد گير براي خنك سازي هوا ي داخلي به صورت طبيعي انديشيده شده كه بسيار موثر است .
8- استفاده از حياطهاي داخلي درخت كاري شده معطوف ساختن فضاهاي زندگي به اين حياط ها‚ از عمده ترين ويژگي معماري در مناطق گرم و خشك است. حياط هاي داخلي شامل درخت ‚ حوض و سطح گياه كاري شده است .يكي از موثرترين عوامل ايجاد رطوبت د مناطق خشك اهميت فراواني دارد محسوب مي شود. اتاق هايي كه فقط به اين حياط ها باز مي شوند . در برابر باد و طوفان شن كه معمولا در مناطق كويري مي وزد همچنين در برابر بادهاي سرد زمستاني حفاظت مي شوند.
9- جهت قرار گيري ساختمان در اين مناطق ‚ جنوب تا جنوب شرقي است. اين جهت ها براي به حداقل رساندن نفوذ حرارت ناشي از تابش آفتاب در بعدازظهر به داخل ساختمان مناسب ترين جهت محسوب مي شود.
ويژگي معماري بومي مناطق سرد
دراين مناطق سعي شده به شكل طبيعي يابااستفاده از بخاري هاي بزرگ گرماي ناشي از(حضور)افراد‚ پخت وپزياحتي حيوانات ساختمان گرم شود.اصول كلي كه در معماري بومي اين مناطق رعايت شده عبارتند از :
1- استفاده از پلانهاي متراكم و فشرده
2- به حداقل رساندن سطح خارجي در برابر حجم مورد پوشش
3- استفاده از مصالحي با ظرفيت و عايق حرارتي خوب
4- به حاقل رساندن ميزان تعويض هواي داخلي و تهويه ي طبيعي و در نتيجه جلو گيري از ايجاد سوز در داخل و خروج حرارت داخلي به خارج از ساختمان
5- انتخاب بام هاي مسطح و نگهداري برف بر روي بام به عنوان عايق حرارتي
تنها تفاوت بين معماري اين مناطق و مناطق گرم وخشك تمايل وضرورت استفاده از حرارت ناشي از تابش آفتاب در داخل ساختمان در فصل زمستان است البته اين نياز معمولا تحت الشعاع تاثير باد و سرماي ناشي از وزش آن درساختمان قرار مي گيرد در مجموع سعي شده سطح خارجي در حداقل ممكن نگه داشته شود ولي در هر صورت براي استفاده از انرژي حرارتي حاصل از تابش آفتاب پوشش سطح خارجي به رنگ تيره انتخاب شده و ابعاد پنجره ها نيز نسبت به مناطق گرم وخشك افزايش يافته است..
ويژگي معماري بومي مناطق گرم ومرطوب
اصول آن تا حدي مانند مناطق معتدل و مرطوب است .به طور خلاصه عبارتند از :
1- استفاده از مصالح ساختماني با ظرفيت حرارتي كم
2- قرار دادن ساختمان در سايه ي كامل كه ايوانهاي عريض و سر پوشيده اي كه هم از نفوذ باران جلوگيري و سايه كاملي بر روي ديواره هاي اتاق ها مي اندازد استفاده شده است..
3- در مناطق نزديك به دريا براي استفاده از نسيم خنك دريا از باد گيرهاي بزرگ استفاده شده است و بيشتر اين ساختمان ها داراي بادگيراند .و در مناطق دور كه كمتر تحت تاثير دريا اند باد گير كوچك و كوتاه يا بادگير ندارند.
4- در مناطق گرم و مرطوب به دليل گرما و رطوبت زيادهوا ميزان تهويه طبيعي اهميت چنداني ندارد و پيش بيني هاي لازم در مورد ايجاد كوران در داخل ساختمان به عمل نيامده است.